ARTICAL written by
Dr. CHANDRA KANT TEWARI/ DELHI
fganh
vkSj dqekÅ¡uh % fo”o laLd`fr dh /kjksgj
v MkW0 pUnzdkUr frokjh
ijEijk dh n`f’V ls fganh dh mRifÙk laLd`r] izkd`r rFkk
viHkaz”k dh J`a[kyk esa vkrh gSA bl izdkj mldk ewy lzksr laLd`r gS] tu Hkk’kk
gksus ds dkj.k mlesa vusd Hkkjrh; ,oa fons”kh Hkk’kkvksa&vjch] rqdhZ]
Qkjlh] Ýsap] vaxzsth] iqrZxkyh vkfn ds “kCnksa dk lekos”k gks x;k gSA ;s “kCn
fganh Hkk’kk esa bl izdkj fey x;s gaS fd irk gh ugha pyrk fd ;s fons”kh “kCn
gSaA dkSu dgsxk fd ge jkstejkZ dh ftanxh esa tks “kCn cksyrs gSa og fons”kh “kCn
gSaa vkt u tkus ,d fnu esa ge fdrus fons”kh “kCnksa dks cksyrs gSa tks gekjh
ekr`Hkk’kk esa lek pqds gSa vkSj gekjh vko”;drk cu x;s gSaA
Hkk’kk
og lk/ku gSA ftlds }kjk euq’; vius fopkj nwljksa ij Hkyh&Hkakfr izdV dj
ldrk gSA nwljksa ds fopkj vki Li’Vr;k le> ldrs gSaA euq’; ds dk;Z mlds
fopkjksa ls mRiUu gksrs gSa vkSj bu dk;ksZa esa nwljksa dh lgk;rk vFkok lgefr
izkIr djus ds fy, mldks os fopkj nwljksa ij izdV djus iM+rs gSaA txr dk
vf/kdka”k O;ogkj] cksypky vFkok fy[kkiM+h ls pyrk gS] blfy, Hkk’kk txr ds
O;ogkj dk ewy gSA
^fganh^ “kCn ^fgan^ ls ekuus okyksa ds dqN
vius rdZ gSA gekjs vrhr ds xzaFkksa esa bl “kCn dk mYys[k feyrk gSA ;gk¡ rd fd
gekjs izkphu xzaFk egkHkkjr dh ewy Hkk’kk dks ^tqcku&,&fgUnh^ dgk x;kA
bl izdkj ^fganh^ “kCn dk iz;ksx fgUnqLrku ds fy, fd;k x;k gSA MkW0 jke izdk”k
fganh dks fganh ns”k ij vk/kkfjr ekurs gq, dgrs gSa] ^^fganh Hkk’kk dk
ukekadj.k ^fgan^ ns”k ij vk/kkfjr gS tks Hkkjr dk gh uke gSA bl n`f’V ls fganh
dk vFkZ ^Hkkjr dh Hkk’kk gSA^^ ¼MkW0 jke
izdk”k & ekud fgUnh % lajpuk ,oa iz;ksx] i`0 69½ ogha nwljh vksj MkW0
mn; ukjk;.k frokjh fganqvksa dh Hkk’kk dks fganh ekurs gq, dgrs gSa] ^^fganh dk
vFkZ Hkkjrh; ewy ls gS tks vehj [kqljks ds le; ls Hkkjrh; ewy ds eqlyekuksa ds
fy, feyrk gS& ^fganw^ dk iz;ksx ewy Hkkjrh;ksa ds fy, gS vkSj vkxs pydj
mudh Hkk’kk ds fy, ^fganh^ dk iz;ksx gksus yxk gSA^^ ¼izks0 mn; ukjk;.k frokjh fgUnh Hkk’kk dk mn~xe ,oa fodkl] i`0 185½
fgUnh fo”o esa fo|eku
le`)re Hkk’kkvksa esa ,d gSA lajpuk dh lkSUn;Z”khyrk] Hkko&Hkafxekvksa dh
xgurk] vfHkO;fDr dh rhozrk rFkk “kSfy;ksa dh fofo/krk dks lesVrh gqbZ fgUnh
Hkk’kk vusd mUur :iksa esa izokgeku gSA vk/kqfud ;qx esa fo”o Qyd ij foKku vkSj
izkS|ksfxdh ds vHkwriwoZ izLQqVu o QSyko ds lkFk Hkkjro’kZ ds Kku&foKku ds
fofHkUu {ks=ksa rFkk Hkk’kkxr vUrizokgksa ds lEidZ lw=ksa dks ;Fkkor vfHkO;Dr
dj ifjHkkf’kr djus gsrq fgUnh Hkk’kk dh o`fÙk;ksa] izo`fÙk;ksa ,oa izk;ksfxd
Lrjksa esa vkewy ifjorZu dh ;qxhu vko”;drk eglwl dh xbZ ftlds rgr fgUnh dk
loZFkk u;k iz;ksx/kehZ :i mHkjdj lkeus vk;k tks ^iz;kstuewyd fgUnh^ dgyk;kA¼iz;kstuewyd fgUnh %fl)kUr vkSj iz;ksx]naxy
>kYVs(i`0 la0&1½
fgUnh ,dek= Hkkjrh; Hkk’kk gS ftleas ml Hkk’kk ds
{ks= ds ckgj ds lkfgR;dkjksa us bruk lkfgR; fy[kk gS] dqN ukeksa esa ¼caxky ds½
f{kfrteksgu lsu] eUFkukFk xqIr( ¼egkjk’Vª ds½ “ksoM+s] ekpos xtkuu eqfDrcks/k(
¼xqtjkr ds½ d0 ek0 eqa”kh vkfn( ¼rfeyukMq ds½ Jhfuoklkpkjh] jkty{eh jk?kou]
MkW0 xksikyu] MkW0 “kadj jktw( ¼vkU/kz ds½ ckyd`’.k jko] cky”kkSfj jsMMh] jes”k
pkS/kjh vkfjxiwfM] vkywjh oSjkxh pkS/kjh] âf’kds”k “kekZ] eks0 lR;ukjk;.k(
¼dsjy ds½ pUnzgklu] MkW0 HkkLdju uk;j( ¼iatkc ds½ ;”kiky] misUnzukFk v”d
bR;kfn&bR;kfn mYys[kuh; gSaA eksVqfj lR;ukjk;.k dks nf{k.k dk VaMUk dgk
tkrk gSA¼fgUnh % mn~Hko] fodkl vkSj :i]
MkW0 gjnso ckgjh i`0 la0 &208½
fdlh jkT; dh jkT;Hkk’kk mldh jktHkk’kk Hkh gks
ldrh gS rFkk dksbZ jkT;Hkk’kk iwjs ns”k dh Hkh jktHkk’kk gks ldrh gSA oSls]
jkT;Hkk’kk dh ladYiuk ^^jk’VªHkk’kk^^ ls vR;f/kd y?kq gksrh gSA jkT;Hkk’kk]
lk/kkj.kr;k fdlh jkT;] izns”k vFkok izkar rd lhfer jgrh gS] blds foifjr
jk’VªHkk’kk leLr jk’Vª dh vfLerk] ijEijk rFkk laLd`fr ls tqM+h gksus ds lkFk
lEidZ gsrq iwjs jk’Vª esa O;oLr gksrh gSA izeq[k jkT;Hkk’kk lEcfU/kr jkT; esa
lEidZ gsrq iz;qDr gksrh gSA
jkT;Hkk’kk tc jkT; vFkok ns”k dh jktHkk’kk ds in ij vklhu gksrh gS
rc mls vusd Hkk’kk;h nkf;Roksa dk fuokZg djuk iM+rk gS] vkSj ifj.kker% og
vR;f/kd cksf>y] fDy’V rFkk uhjl gks tkrh gSA¼iz;kstuewyd fgUnh % fl)kUr vkSj iz;ksx]naxy >kYVs(i`0 la0 60½
,d ,slk ek/;e gS] ftlus Hkkf’kd ds Lrj ij
okLro esa ns”k dks ,d lw= esa fijks fn;k gSA vkSj og ek/;e gS & fganh
flusek vkSj VsyhfotuAbl izdkj fganh fQYesa vU; {ks=h; Hkk’kkvksa caxyk] rfey]
dUuM+ vkfn dh rqyuk esa vf/kd foLr`r y{; dks izLrkfor djrh gSaA tgk¡ ge
ckfd;ksa dks {ks=h; flusek dg ldrs gSa] ogk¡ viuh fuekZ.k izfdz;k] m|eh pfj= ds
pyrs rFkk laiw.kZ Hkkjr dk izfrfuf/kRo djus ds dkj.k fganh flusek dks jk’Vªh;
flusek dguk gksxkA Hkkjr dh jk’Vªh; laLd`fr] lkekftd ifjorZu] jktuhfrd ?kVukpdz
dh okgd cudj fganh fQYesa Hkkjr jk’Vª dh eq[; fpark /kkjk dk mn~?kkVu djrh gSaA
¼fgUnh% fofo/k vk;ke]vkuan ikfVy] jk’Vªh; lkSgknZ vkSj fganh]i`0 la0327½-
fganh ds tu lapkj dh
IkzHkko”kkyh Hkk’kk u cu ikus ds ihNs lcls cM+k dkj.k fganh vkSj vaxszthokyksa
dh ;g gVkus dh ekufldrk gSA ^Hkkjr NksM+ks vkanksyu^ ds oDr egkRek xk¡/kh us
vaxsztksa ls dgk Fkk fd igys vki tkb,] gekjh vjktdrk vkids jkt ls csgrj gksxhA
vaxszt pys x;sA gekjh vjktdrk Hkh dk;e gS vkSj “kklu Hkh] ysfdu bls u csgrj dgk
tk ldrk gS] u cnrjA ljdkjksa dks gVkus ds brus vuqHko ds ckn ge tkurs gS fd ,d
“kkld dks egt gVkus ls dqN ugha cnyrkA O;oLFkk O;fDr;ksa dks vius tSlk cuk ysrh
gSA blfy;s cnyuh pkfg, O;oLFkkA¼lko/kku]
iqfy;k ladh.kZ gS]izHkk’k tks”kh lEkdkyhu i=dkfjrk ewY;kadu vkSj eqn~ns]lEiknd
jktfd”kksj ok.kh izdk”ku i`0 la0 & 139 ½
Hkk’kk cksyusokyksa ds fy, ,d&nwljs dks
le>us vkSj utnhd ykus dk ek/;e gSA ij jktuhfrKksa ds fy, og gfFk;kj Hkh gS
vkSj vkStkj HkhA vaxszth vkf[kj bl ns”k ij jkt djus okys vaxsztksa vkSj
fganqLrkfu;ksa dh Hkk’kk Fkh vkSj gSA mldh txg vxj fganh ys jgh gS ;k ysxh] rks
mls cksyusokys jkt Hkh djsaxsA iqutkZxj.k vkSj vktknh dh yM+kbZ us lHkh
fganqLrkfu;ksa dks viuh Hkk’kk] vius izkar vkSj viuh laLd`fr ij xoZ djuk
fl[kk;k gS vkSj mu ij fdlh Hkh geys dk lkeuk djus ds fy, rS;kj fd;k gSA vaxszth
dh txg fganh dk ysuk vkSj fganhokyksa dk jktuhfrd :i ls T;knk “kfDr”kkyh gksuk
nwljh Hkk’kkokyksa dks viuh Hkk’kk ds tfj;s tksj fn[kkus ds fy, mdlk;s rks
blesa vpjt D;k gSA
fganh ds fojks/k esa {ks=h; jktuhfr ftruh ftEesnkj
gS] mruh gh gS fganh dks vaxszth cukus dh bPNkA ¼lEkdkyhu i=dkfjrk ewY;kadu vkSj eqn~ns lEiknd jktfd”kksj ok.kh
izdk”ku] i`0 la0 & 140 ½
fganh Hkk’kk dks viuh lhferrkvksa ds ckotwn izxfr
dh yEch jkg pyuh gSA fo}ku bl ckr ls Hkh lger gSa fd vkt cksyh tkus okyh lkjh
Hkk’kkvksa esa lnh ds var rd vk/kh ej tk;saxhA ;g [krjk Hkkjrh; Hkk’kkvksa ds
flj ij Hkh eaMjk jgk gSA 2009 eas ;wusLdks }kjk izdkf”kr ^^,Vyl vkWQ ykUxq,ts+l
bu Msatj^^ esa nqfu;k Hkj dh 2473 Hkk’kkvksa dks lekIr gks jgh Hkk’kkvksa dh
Js.kh esa j[kk x;k gSA mUgsa pkj Jsf.k;ksa esa vfrlaosnu”khy] fuf”pr :i ls
ladVkiUu] xaHkhj :i ls ladVkIkUu] lokZf/kd ladVkIkUu vkSj foyqIr Hkk’kkvksa esa
j[kk x;k gSA bl rjg Hkkf’kd bfrgkl ds izfr{k.k ladze.k nkSj ls xqtjuk ,d lPpkbZ
gSA ifjorZu] ifjo/kZu vkSj fodkl ds ladze.k ls xqtjrs gq, Hkk’kk,¡ fujarj ,d
cnyko dh fLFkfr vk<+rh jgrh gSaA gj cnyko vfer laHkkoukvksa ls Hkjk gksrk
gSA ;g ckr fganh ds oSf”od ifjizs{; esa Hkh dgh tk ldrh gSA¼fganh dh oSf”odrk% LFkkiuk] izfrHkkfxrk vkSj izfr}afnrk] fgUnh% fofo/k vk;ke]vkuan ikfVy] i`0la0&185 ½
vesfjdk egk}hi ds rhuksa [kaMksa&mÙkjh]
dsUnzh; ,oa nf{k.kh vesfjdk esa fgUnh le>us vkSj lh[kus okyksa dh la[;k
yk[kksa esa gSA mÙkjh vesfjdk esa la;qDr jkT; vesfjdk] dukMk vkfn ns”kksa esa
fgUnh v/;;u&v/;kiu Ldwy Lrj ls ysdj fo”ofo|ky; Lrj vkSj “kks/k Lrj rd gks
jgk gSA dsUnzh; vesfjdk esa eSfDldks rFkk nf{k.kh vesfjdk ds vtsZfUVuk] czkthy]
osustq,yk] dksyafc;k] D;wck] is: vkSj fpyh ns”kksa esa lkekU; Lrj ij fgUnh
ikB~;dze py jgs gSaA bu ns”kksa esa fgUnh v/;srk nks izdkj ds gSa& ,d
vizoklh Hkkjrh; gSa vkSj nwljs ewy vesfjdhA
vk/kqfudre Hkk’kk fo”ys’k.k ds fl)karksa
ds vk/kkj ij fgUnh dk lcls vf/kd v/;;u dk;Z la;qDr jkT; vesfjdk esa gqvk gSA bl
v/;;u ds vk/kkj ij fofHkUu izdkj dh f”k{k.k lkexzh& ikB~; iqLrdsa]
izosf”kdk,¡] dks”k rFkk vU; lgk;d lkexzh vFkkZr ,d egRoiw.kZ dk;Z gSA fczfVl
dksyafc;k] bfyuk;] bafM;kuk] gokbZ] ckslVu] fiV~lcxZ] dsfyQksfuZ;k] f”kdkxks]
isfULyokfu;k] U;w;kdZ] vksgk;ks] dkusZy] fe”khxu] foLdkaflu] VsDlkWl]
okf”kaxVu] fefuLlksVk] othZfu;k vkfn fofHkUu fo”ofo|ky;ksa esa fgUnh rFkk Hkkjr
laca/kh v/;;u ds O;kid dk;Zdze “kq: fd, x, gSA vesfjdk ljdkj us VsDlkWl
fo”ofo|ky; esa fgUnh&mnwZ ¶ysxf”ki dh ifj;kstuk fgUnh f”k{k.k vkSj izpkj
izlkj ds fy, izkjaHk dh gSA vesfjdh fo”ofo|ky; esa fgUnh dk v/;;u Hkk’kkfoKku
ds dk;Zdzeksa ds varxZr] nf{k.kh ,f”k;k dsUnz] ,f”k;k&vfQzdk v/;;u dsanz]
izkP; fo|k dsanz vFkok fons”kh Hkk’kk foHkkx ds varxZr py jgk gSA
phu esa fgUnh v/;;u&v/;kiu dh fu;fer
O;oLFkk dk Jhx.ks”k lu~ 1942 esa [kqufeM+ esa Ldwy vkWQ vksfj;aVy ysaXost ,aM
fyVjspj esa nks o’khZ; ikB~;dze ls gqvkA isbfpax fo”ofo|ky; esa Hkkjr fo|k vkSj
fgUnh f”k{k.k dh O;oLFkk izks- f;u us dh FkhA
Hkkjr ds iM+kslh ns”k usiky] E;kaekj]
Jhyadk vkSj ikfdLrkj esa fgUnh f”k{k.k lqpk: :i ls py jgk gSA usiky dks fgUnh
dk ,d fo”kky {ks= ekuk tk ldrk gSA dkBekaMw esa fLFkr f=Hkqou fo”ofo|ky; esa
,e-,- fgUnh dk ikB~;dze lqpk: :i ls py jgk gSA
ikfdLrku esa djkph] bLykekckn vkSj ykgkSj
rhu fo”ofo|ky;ksa esa fgUnh f”k{k.k gksrk gSA blesa izek.ki=] fMIyksek
ikB~;dzeksa ds lkFk&lkFk ,e-,- fgUnh dh i<+kbZ Hkh vkjaHk gks pqdh gSA
bu ikB~;dzeksa esa vf/kdrj efgyk,¡ gSaA ;gk¡ ij fgUnh esa Hkkjrh; laLd`fr rks
feyrh gh gS] lkFk gh bldk fetkt vkSj jax&<ax Hkh viuk gSA dgha&dgha
Qkjlh dk izHkko Hkh feyrk gSA Jhyadk esa fgUnh fudsru dh fofHkUu “kk[kkvksa
esa] dyf.k; fo”ofo|ky;] dksyacks fo”ofo|ky;] Jh t;o/kZuiqj fo”ofo|ky; rFkk futh
laLFkkuksa esa fgUnh dk v/;kiu mikf/k Lrj ij yxkrkj py jgk gSA ;gk¡ ij dsUnzh;
fgUnh laLFkku] vkxjk ds ikB~;dzeksa ds vuqlkj fgUnh dh d{kk,a Hkh vk;ksftr
gksrh gSaA
;wjksih; ns”kksa vkSj
vesjhdk esa fgUnh f”k{k.k% baXySaM esa [kqys vksfj;aVy
lsfeujh esa fganqLrkuh dh i<+kbZ 1798 esa “kq: gqbZ Fkh vkSj yxHkx 150 lky
igys gh dSafczth fo”ofo|ky; esa fgUnh dh i<+kbZ “kq: gks xbZ FkhA
gqEcksYV fo”ofo|ky;ksa ds varxZr lu~ 1950
ls ,f”k;kbZ v/;;u laLFkku dh LFkkiuk gqbZ gS] ftlesa fgUnh ds vykok vU; Hkkjrh;
Hkk’kkvksa laLd`r] mnwZ rFkk ckaXyk dk Hkh v/;;u&v/;kiu gks jgk gSA fgUnh]
ckaXyk] dUuM+ rFkk :lh ds teZu fo}ku yksBkj yqRls us izks- cgknqj flag ds lkFk
feydj ,d fgUnh ikB~;iqLrd dh jpuk dh] tks teZuh ds vusd fo”ofo|ky;ksa esa lgk;d
ikB~;iqLrd ds :i esa iz;qDr gksrh gSA
psd x.kjkT; ds pkyZ~l fo”ofo|ky;] izkgk]
vksfj;aVy fgUnh baLVhV~;wV] izkx ;wfuoflZVh vkfn esa fgUnh f”k{k.k dk dk;Z
gksrk gSA blesa fofo/k izekf.kd f”k{k.k] lkexzh ds fuekZ.k rFkk iz.k;u ij vf/kd
ls vf/kd /;ku fn;k tkrk gSA fgUnh Hkk’kk ds izfr jksekfu;k dk vuqjkx fo”ks’k :i
ls mYys[kuh; gSA fgUnh dk v/;;u&v/;kiu jksekfu;k ds cq[kkjLr fo”ofo|ky; esa
,fPNd fo’k; ds :i esa lu~ 1965 esa loZizFke izkjaHk gqvk FkkA 1971 esa
jksekfu;k ds cq[kkjsLr fo”ofo|ky; esa fgUnh dk pkj o’khZ; ikB~;dze “kq: gqvk
blds Lukrd Nk=ksa dks fons”kh Hkk’kk ds :i esa fgUnh dk v/;;u ,d eq[; fo’k;
ysdj djuk gksrk gSA
iksySaM ds oklkZ fo”ofo|ky; esa fgUnh
ikB~;dze dk “kqHkkjaHk Jherh rkR;kuk :RdksOldk us fd;k blds ckn lu~ 1966 esa
ekfj;k fdzLrksQj c`Ldh ds iz;kl ls fgUnh ds izkjafHkd f”k{k.k ds lkFk&lkFk
,e-,- ikB~;dze Hkh py jgk gSA fgUnh lkfgR; vkSj Hkk’kk ij “kks/k dk;Z Hkh gks
jgk gSA blesa fgUnh f”k{k.k dh fu;fer O;oLFkk lu~ 1974 ls izkjaHk gqbZ] tc
fo”ofo|ky; ds izkP; fo|k foHkkx esa phuh] tkikuh] eaxksfy;u] Qkjlh] rqdhZ vkfn
Hkk’kkvksa ds lkFk fgUnh dks Hkh tksM+k x;kA bl f}o’khZ; ikB~;dze esa fgUnh
/ofu vkSj mPpkj.k ij vf/kd cy fn;k x;k gSA
bVyh esa jkse] usiYl] rksfjuks] feyku]
osful vkfn “kgjksa esa fgUnh i<+kbZ tkrh gSA jkse] rksfjuks ,oa feyku eas
uxjikfydk }kjk pykbZ tk jgh dqN f”k{k.k laLFkkvksa esa fgUnh dk nks o’kksZa dk
ikB~;dze gSA eq[; :i ls fgUnh f”k{k.k fiNys dbZ o’kksZa ls fujarj py jgk gSA ;g
v/;;u Hkk’kk] lkfgU; vkSj laLd`fr ds Lrj ij gksrk gSA LohMu ds milkyk
fo”ofo|ky; esa 1968 ls fgUnh i<+kus dh “kq:vkr gqbZA
Hkkjroa”kh cgqy ns”kksa
esa fgUnh f”k{k.k % vQzhdk egk}hi] iz”kkar egklkxj] dSjsfcvu lkxj
esa ekWfj”kl] fQth] xqvkuk] lwjhukek] fVªfuMkM ,oa Vqcsxks ns”k gSa ftuesa
Ms<+&nks lkS o’kksZ igys Hkkjrh; yksx igq¡ps FksA bu Hkkjrh;ksa us
Hkkjrh; laLd`fr vkSj ijaijk dks cuk, j[kus ds lkFk&lkFk fgUnh Hkk’kk dk Hkh
v/;;u&v/;kiu fd;kA
ekWfj”kl ds iksVZ yqbZ fLFkr jkW;y dkWyst
esa fgUnh dh i<+kbZ 1892 esa izkjaHk gqbZA ;gk¡ fgUnh f”k{k.k izkFkfed Lrj
ls izkjaHk gksrk gSA ekWfj”kl fo”ofo|ky; esa ch-,- rFkk egkRek xka/kh laLFkku
esa ,e-,- rFkk ih-,p-Mh- Lrj ij fgUnh ,d fo’k; gSA bl ns”k esa LoSfPNd fgUnh
laLFkkvksa dk ;ksxnku Hkh dkQh ljkguh; gSA fgUnh ys[ku la?k] fgUnh vdkneh]
bafnjk xka/kh Hkkjrh; lkaLd`frd dsanz rFkk banz/kuq’k lkaLd`frd ifj’kn esa mÙke
dk;Z gks jgk gSA
Qhth esa d{kk 1 ls ysdj 10oha d{kk rd
fgUnh Hkk’kk dh f”k{kk nh tkrh gS vkSj mldh ijh{kk,¡ Hkh gksrh gSaA fgUnh dk
mPp v/;;u ,oa izf”k{k.k ;gk¡ ds VhplZ Vsªfuax dkWystksa esa gksrk gSA vk;Zlekt
lukru /keZ izfrfuf/k lHkk] jked`’.k fe”ku] fgUnh ifj’kn vkfn fQth dh izeq[k
izpkjd laLFkk,¡ gSaA
1969 esa LFkkfir Hkkjrh; fo|k laLFkku esa
fgUnh Hkk’kk vkSj lkfgR; ds izpkj esa vHkwriw.kZ dk;Z gqvk gSA 1986 esa
fVªfuMkM esa fgUnh Hkk’kk ds izpkj&izlkj ds fy, fgUnh fuf/k uked laLFkk dh
LFkkiuk gqbZA fVªfuMkM ds ,d izfrf’Br laLFkku fugjLV ds Ldwy vkWQ ySXostst esa
Hkh fgUnh d{kkvksa dk vk;kstu gksrk gSA blds vfrfjDr xka/kh lsok la?k] fMokbu
ykbQ lkslkbVh] vk;Z izfrfuf/k lHkk] fganw izpkj dsanz vkfn laLFkk,¡ fgUnh
Hkk’kk vkSj Hkkjrh; laLd`fr ds izpkj&izlkj esa tqVh gSaA
xqvkuk fgUnh izpkj lHkk fgUnh f”k{k.k dk
dk;Z djrh gSA rFkk izkFkfed] ek/;fed vkSj jk’VªHkk’kk dh ijh{kk,¡ vk;ksftr djrh
gSA
,f”k;kbZ ns”kksa eas fgUnh f”k{k.k % rksD;ksa
ds vklkgh laLd`r LFkkuk] Hkkjr&tkiku ifj’kn] ^loksZn;^ ds vuq;k;h fgjksdh
ukxk ds ,f”k;k&vQzhdk Hkk’kk fo|ky; esa fgUnh v/;;u&v/;kiu dh O;oLFkk
gSA blds vfrfjDr rkb”kks] vksrkuh] vkÙkseksu xkdqbu vkSj dUlkbZ fons”kh v/;;u
fo”ofo|ky;ksa esa fgUnh dh i<+kbZ gksrh gSA bl izdkj tkiku esa fo”ofo|ky;ksa
dkWystksa vkSj futh f”k{kk&laLFkkvksa esa fgUnh lh[kus okyksa dh la[;k
izfro’kZ 200 ls Hkh vf/kd gksrh gSA
nf{k.k dksfj;k esa fo”ofo|ky;ksa Lrj ij
fgUnh dk v/;;u&v/;kiu O;ofLFkr <ax ls gks jgk gSA bl dh jkt/kkuh flvksy
es fLFkr gkudqd fo”ofo|ky; ds fons”kh Hkk’kk v/;;u foHkkx esa 1972 ls fgUnh dh
i<+kbZ gks jgh gSA fl;ksy ds vfrfjDr iqlku fo”ofo|ky; ds fgUnh foHkkx esa gh
fgUnh dk f”k{k.k gksrk gSA fl;ksy ds rhuksa dSail esa fgUnh i<+us okys
fo|kfFkZ;ksa dh la[;k 300 ls vf/kd gSA
okLro
esa ekr`Hkk’kk ls vyx Hkk’kk f}rh; Hkk’kk ekuh tkrh gS tks vf/kdrj lkekftd
n`f’V ls izdk;kZRed vFkok O;kogkfjd dkj.kksa ls lh[kh tkrh gS D;ksafd vius ns”k
ds ukxfjd ds :i eas oDrk blds izR;{k ewY;ksa ls tqM+k jgrk gSA dqN ns”kksa esa
viuh HkkSxksfyd lhek ds ifjis{; esa jk’Vªh; thou ds dq”ky lapkyu ds fy, ,d ls
vf/kd Hkk’kk,¡ lek;ksftr gksrh gSA fons”kh Hkk’kk ns”k dh HkkSxksfyd lhek rFkk
laLd`fr ,oa ijaijk nksuksa lanHkksZa ls vyx ekuk tkrk gSA fons”kh Hkk’kk dk
f”k{k.k vU; ns”k dh laLd`fr dks tkuus vFkok xzg.k djus ds iz;kstu ls gksrk gSA
vkt oS”ohdj.k ds ;qx esa cgqlaLd`frokn ,oa cgqHkk’kkokn vius
iSj ilkj pqdk gSA blesa dksbZ “kd ugha gS fd vkus okyh lgL=kCnh esa Hkk’kkvksa vkSj
lkfgR; dk Hkfo’; cktkj r; djsxkA tgk¡ rd fgUnh ds Hkfo’; dk iz”u gS Hkwe.Myhdj.k
,oa Hkkjr dks nqfu;k ds cM+s cktkj ds :i esa fodflr gksrs ns[kdj gh fgUnh
Hkk’kk ds izfr fons”kh yksxksa dk :>kUk c<+rk fn[kkbZ nsrk gSA
bl izdkj fgUnh Hkk’kk dk tuinh; vkSj jk’Vªh; egRo
ds lkFk&lkFk vUrjkZ’Vªh; egRo Hkh gSA
nsoHkwfe mRrjk[k.M fofHkUu cksfy;ksa ,oa
tutkfr;ksa ds fy, fo”ks’k :i ls tkuk tkrk gSA ;gka dk lekt fofHkUu tutkfr;ksa
ls feydj cuk gSA ;s tutkfr;ka viuh vfHkO;fDr ds fy, ftlHkk’kk dk iz;ksx djrh
gaSAog mudh cksyh dgykrh gSA
mRrjk[k.M ds dqekÅ¡ {ks= ds mÙkjh rFkk
nf{k.kh lhekr dks NksM+dj “ks’k HkwHkkx dh Hkk’kk dqekmauh gSA fiFkkSjkx<+
tuin dk mÙkjh {ks= “kkSdk cgqy gksus ds dkj.k ogka “kkSdk cksyh tkrh gSAblh
tuin ds vLdksV] /kkjpwyk vkSj MhMhgkV ds fudV jgus okys oujkSr] /kkjpwyk vkSj
MhMhgkV ds fudV jgus okys oujkSr] jkth cksyh cksyrs gSaAdqekš ds nf{k.k esa
Fkk: vkSj cksDlk tutkfr;ksa Fkk: vkSj oksDlkMh cksyh cksyrh gSAnqlkan ¼dqekÅ¡
rFkk x<+oky dh lhekorhZ {ks=½ esa x<+okyh dqekmauh fefJr :i esa cksyh
tkrh gSA
MkW0 lquhfr dqekj pVthZ us vk/kqfud vk;Z
Hkk’kkvksa ds 1- mnhO; fla/kh] ygnk] iwohZ iatkch] 2- izrhO; xqtjkrh]
jktLFkkuh] 3- e/; ns”kh; if”peh fganh] 4- izkO; dkS”kyh] iwohZ fganh] fcgkjh
Hksn fd, gSaAmRrjk[k.M ds x<+oky {ks= esa tkSulkjh fuokl djrs gSaAHkksfV;k
tutkfr vYeksM+k ds mÙkj iwoZ esa fLFkr /kkjpwyk o njxk rglhy esa fuokl djrh gSA
e/; fgeky; dh lokZf/kd tula[;k okyh bl tutkfr dk dk;Z Hkh i”kqikyu ,oa d`f’k gh
gSA
jkth;k oujkor fiFkkSjkx<+ ftys ds
/kkjpwyk rFkk MhMhgkV {ks=ksa esa fuokl djrhgSAtaxyksa lsydM+h ysdj cktkj fodz;
djuk budk is”kk gSAbLyke /keZ dks ekuus okyh egkaxh jtu tkfr eNqvkjs dk dk;Z
djrh gSAcksDlk uSuhrky dh rjkbZ] ikSM+h x<+oky o nsgjknwu vkfn LFkkuksa esa
fuokl djrhgSA ;g lektfir`jkRkkRed gSA
mÙkjdk”kh
ftys ds HkkxhjFkh unh dh Åijh ?kkVh esa jgus okyh HkksfV;k tutkfr dks ^tkM+^ dgk
tkrk gSAFkk: tutkfr usiky lhek esa fuokl djrh gSAbl tutkfr esa la;qDr ifjokj dh
izFkk gSA ;g Hkh ekr`lÙkkRed tutkfr gSAfu%lansg Hkkf’kd ,oa lkekftd lanHkksZa
dks vk/kkj cukdj mÙkjk[k.Mh lekt vkSj tutkfr;ksa dk v/;;u cM+k jkspd gSA
dqekÅ¡ {ks= ns”k dk lqnwj vapy gksus ds dkj.k ;gk¡
dh Hkk’kk@cksyh] yksdlkfgR; ,oa lkfgR; dk cgqr ckn esa jk’Vªh; igpku feyh
gSAtgk¡ rd dqekmauh Hkk’kk@cksyh ds lkfgR; dk iz”u gS ;g dgus esa ladksp ugha
gS fd bl Hkk’kk@cksyh esa l`ftr lkfgR; dks vkt Hkh jk’Vªh; igpku ugha fey ikbZ
gSA ;g rks lqfuf”pr gS dqekmauh cksyh fganh dh l=g cksfy;ksa esa ls ,d gS fdarq
bl ds lkfgR; ls laiw.kZ fganh Hkk’kh {ks= dk vufHkK gksuk de fpUrktud ugha gSA
bldk eq[; dkj.k fuf”pr gh dqekÅ¡ vapy dk ns”k dh eq[; /kkjk ds gkfl, dh
izfLFkfr dks gh n”kkZrk gSAbldk ,d izeq[k dkj.k dqekÅ¡ vapy ds Hkk’kk ,oa
lkfgR; ls lac) euhf’k;ksa dh vius Hkk’kk ,oa lkfgR; ds izfr mnklhurk Hkh gks
ldrh gSAdqekÅ¡ vapyyksd] lkfgR; vkSj lkaLd`frd ijaijk dh n`f’V ls laiUu jgk
gSAbl vapy dh lkekftd ,oa lkaLd`frd thou dh ljyrk] lknxh vkSj lkekftd lejlrk
lewph ekuotkfr ds fy, ,d mnkgj.k jgk gSAlaLd`r ,oa fganh lkfgR; ijaijk esa bl
vapy dh xxupqach fgekPNkfnr fgeky; ,oa gjh&Hkjh ?kkfV;k¡ vn~Hkqr
vFkZPNfo;ksa ds lkFk O;Dr gqbZ gSa fdarq fganh dh vU; cksfy;ksa ds leku
dqekmauh cksyh dk lkfgR; cgqr de fn[kkbZ nsrk gSAblds tks Hkh dkj.k gksa] fdarq
bruk rks Li’V gS fd lkfgR; l`tu dh n`f’V ls dqekmauh lkfgR; mUuhloha lnh esa gh
vfLrRo esa vk;k gSA rc ls ysdj vkt rd dqekmauh cksyh dk lkfgR; viuh “kfDr ,oa
lhekvksa esa cjkcj mUufr izkIr dj jgk gSA ;g mYys[kuh; g fd vc rd dqekmauh
cksyh esa dfork dh gh iz/kkurk jgh gSA b/kj dqN o’kksZa ls dqekmauh cksyh esa
fofo/k x| fo/kkvksa esa Hkh lkfgR; l`tu gksus yxk gSA
fganh dh ik¡p miHkk’kk,a vkSj l=g cksfy;k¡ gSa ;s
miHkk’kk,a if”peh fganh] iwohZ fganh] jktLFkkuh] fcgkjh] e/; igkM+h gSaA bu
miHkk’kkvksa dh l=g cksfy;k¡ bl izdkj gSa&
1-
if”peh fganh miHkk’kk&[kM+h
cksyh ;k dkSjoh] czt] gfj;k.kh] cqysUnh] dUukSthA
2-
iwohZ fganh miHkk’kk&vo/kh]
c?ksyh] NÙkhlx<+hA
3-
jktLFkkuh miHkk’kk&if”peh ;k
ekjokM+h] iwohZ ;k t;iqjh] mrjh ;k esokrh] nf{k.kh ;k ekyohA
4-
fcgkjh miHkk’kk&Hkkstiqjh]
ex/kh] eSfFkyhA
5-
e/; igkM+h&dqekšuh]
x<+okyhA
oLrqr% bu ik¡p miHkk’kkvksa vkSj cksfy;k¡ ds
leqPp; dk uke fganh Hkk’kk vkSj bu miHkk’kkvksa dh fofo/k cksfy;ksa esa l`ftr
ifjfuf’Br lkfgR; dks fganh lkfgR; ds varxZr ifjxf.kr fd;k tkrk gSA fganh lkfgT;
ds vk/kqfud dky ls iwoZ vkfndky] HkfDrdky] jhfrdky dk l`ftr lkfgR; oLrqr% fganh
dh fofo/k cksfy;ksa esa gh fy[kk x;k gSA bl n`f’V ls lwjd`r cztHkk’kk esa l`ftr
lwjlkxj] xksLokeh rqylh d`r vo/kh esa l`ftr jkepfjr ekul vkSj eSfFky dksfdy
fo|kifr d`r eSFkyh esa l`ftr inkofy;k¡ blh izdkj dh gSa] fdarq nqHkkZX; dk
fo’k; gS fd bu dkyksa esa dqekmauh cksyh esa l`ftr lkfgR; ugha gSA lEHkor% rc
dqekÅ¡ vapy ns”k dh eq[; /kkjk ls nwj gks jgk gks( D;ksafd ;g rks lqfuf”pr gS
fd vktknh ls iwoZ dqekš vapy vR;ar nqxZe {ks= jgk gSA ;gh dkj.k jgk gksxk fd
rc Hkys gh dqekmauh eas lkfgR; l`tu gksrk jgk gks] fdarq bl vapy ds yksxksa dh
lkfgR; laj{k.k ds izfr :fp u gksus vkSj Nkis[kkuksa ds vHkko esa lkfgR; izdkf”kr
u gqvk gksA
'kk;n ;g ladV gekjh
ubZ nqfu;k esa lHkh yksd&Hkk"kkvks¡ esa fn[kkbZ ns jgk gS- foLrkj esa
u tkdj flQZ dqekÅuh ds lUnHkZ esa viuh ckr dgw¡xk- dqekÅ¡ esa fyf[kr lkfgR; dh
ijaijk oSls rks vBkjgoha lnh ds vkf[kjh o"kksZa esa lkeus vk;s dfo xqekuh
ls 'kq: gksrh gS exj bls fofèkor foLrkj fn;k vktknh ds ckn NBs&lkros n'kd
ds dfo;ksa dh dforkvksa us- bl chp ekSf[kd vkSj fyf[kr nksuksa dforkvksa ds :i
esa vfHkO;fä gksrh jgh exj ;g ckr Hkh lkQ gks x;h fd fyf[kr dfork dh ijaijk esa
yksd Loj èkhjs&èkhjs xk;c gksrk pyk x;kA
y{e.k flag fc"V cVjksgh-
*mÙkjk[kaM
lekpkj* dkSu&lh gS dqekÅuh dh dfork
ijaijk\ *31] 2016*
dqekšuh dfork dk izkjEHk yksdjRu xqekuh iar ls ekuk tkrk gSA fo}kuksa us yksdjRu iar dk le;
1790&1846 bZ0 ekuk gSA oLrqr% blls iwoZ dqekmauh dfork ds izdk”k esa u vkus
ds tks Hkh dkj.k jgs gksa] fdarq ;g dgus esa ladksp ugha fd dqekmauh dfork ds
izFke dfo yksdjRu iar gh gSa vkSj rc ls ysdj vkt rd dqekmauh dfork fofHkUu
pj.kksa dks ikj djrh gqbZ vkxs c<+ jgh gSA dqekmauh dfork ds oSdkfld dze ds
fnXn”kZu esa fo}kuksa esa viuh&viuh n`f’V dk ifjp; fn;k gSA bruk rks
lqfuf”pr gS fd dqekmauh dfork ij lcls igys O;ofLFkr dk;Z MkW0 ukjk;.k nÙk
ikyhoky us fd;k FkkA os vius “kks/k xzaFk eas dqekmauh lkfgR; ¼dfork½ ds fodkl
dze ds nks pj.k ekurs gSa &
1-
izkphu dky ¼lu~ 800&1900 rd½
2-
vk/kqfud dky ¼lu~ 1900&vc rd½
blds vykok os vk/kqfud dky dks nks pj.kksa esa
foHkkftr djrs gSa&
¼1½- iwokZ)Z ¼1900&1930 rd½] ¼2½- mÙkjk)Z ¼1930&vc rd½
blh dze esa dqekmauh lkfgR; ij dke djus okys izks0 nsoflag iks[kfj;k dkydze dh n`f’V
ls dqekmauh dh ifjfuf’Br lkfgR; ijaijk dks pkj dkyksa esa foHkkftr djrs gSaA os
dky bl izdkj gSa&
1-
^^izkjafHkd ;qx ¼lu~ 1800 ls 1850
bZ0 rd½
2-
iwoZ e/; ;qx ¼lu~ 1850 ls 1900
bZ0 rd½
3-
mÙkj e/; ;qx ¼lu~ 1900 ls 1950
bZ0 rd½
4-
vk/kqfud ;qx ¼lu~ 1950 ls vkt
rd½^^
MkW0
“ksjflag fc’V dqekmauh lkfgR; ¼dfork½ ds fodkl dze ds rhu
pj.k ekurs gSa&
1-
^^izkjafHkd dky ¼1800 ls 1900
bZ0½
2-
e/; dky ¼1900 ls 1950 bZ0½
3-
vk/kqfud dky ¼1950 ls vc rd½^^
bu rhuksa fo}kuksa ds dkydzeksa ds oxhZdj.k esa ls
izks0 nsoflag iks[kfj;k dk dky foHkktu vf/kd lehphu izrhr gksrk gSA
1-
izkjafHkd ;qx ¼lu~ 1800 ls 1850
bZ0 rd½
dqekmauh dfork ds izkjafHkd ;qx ds izeq[k dfo;ksa
esa yksdjRu xqekuh iar vkSj d`’.k ikaMs dk uke mYys[kuh; gSA ;|fi bl dky ds
jpukdkj vkSj Hkh gks ldrs gSa fdarq blls lac) izkekf.kd lkexzh vc rd ugha fey
ikbZ gS D;ksafd dksbZ Hkh dkO;/kkjk ,dk,d mRiUu ugha gksrh mlds vkxs&ihNs
dqN ,slh i`’BHkwfe gksrh gS ftlls dksbZ Hkh dkO;/kkjk tUe ysrh gSA ;fn yksdjRu iar dks dqekmauh dk igyk dfo
ekus rks izrhr gksrk gS xqekuh iar ls igys fuf”pr gh dqekmauh dfork dh ijaijk
jgh gksxh] fdarq lk{;ksa ds vHkko esa gesa yksdjRu iar ls gh fganh dfork dk
vkjaHk ekuuk iM+sxkA
yksdjRu iar dk tUe 1780 bZ0 esa gqvk FkkA os ewyr%
tuin fiFkkSjkx<+ ds mijkM+k uked xk¡o ds fuoklh FksA budh ekrk dk uke Jherh
nsoeatjh vkSj firk dk uke ia0 nsofuf/k FkkA ^^firk us izseo”k budk uke xqekuh
j[k fn;k vkSj vkt ;s dqekš esa blh uke ls izfl) gSaA^^ budk nsgkolku 1846 bZ0
esa gqvkA xqekuh iar ewyr% laLd`r ds izdkaM fo}ku FksA blds vfrfjDr mUgsa
fganh] usikyh] mnwZ] dqekÅ¡] vaxszth vkSj cztHkk’kk dk Hkh vPNk Kku FkkA
jke uke iapiapkf”kdk] jke efgek o.kZu] xaxk “krd]
txUukFkk’Vd] d`’.kk’Vd] jke lglz xaxkn.Md] fp= i|koyh] jke efgeu] jkek’Vd]
dkfydk’Vd] iapiapkf”kdk] uhfr”krd “krksins”k] jkefo’k; foKfIr lkj izeq[k jpuk,¡
gSA
fxz;lZu
budh dfork ds laca/k eas fy[krs gSa&^^leL;kiwfrZ esa xqekuh dh viuh fo”ks’krk
gSA izFke rhu iafDr;ksa esa fdlh leL;k dks ysdj pkSFkh iafDr esa fdlh yksdksfDr
;k eqgkojs }kjk mls Li’V :i ls le>k nsus dh dyk esa xqekuh iVq FksA^^ fdarq
[ksn dk fo’k; gS fd vkt xqekuh tSls cgqJqr dfo dh dqekmauh dfork,a ,d= izdkf”kr
ugha gks ikbZ gSa] fQj Hkh dqekmauh dfork ls lac) “kks/k ,oa vkyksP; xzaFkksa
esa budh dqekmauh dfork ds i;kZIr va”k gSaA budh dqekmauh dfork esa rRdkyhu
lkekftd ifjfLFkfr;ksa ds lkFk&lkFk jk’Vª dh Hkkouk dk fu:i.k Hkh gqvk gS ,d
va”k mn~/k`r gSa&
^^fnu fnu
[ktkuk dk Hkkj dk oksfd;k ys
f”ko&f”ko
pqfy esa dk cky uSa ,d dSdkA
rnfi
eqyqd rsjks NksfM+ uSa dksbZ Hkktk(
bfr onfr xqekuh /kU; xks[kkZfy jktkA^^
yksdjRu
iar dh dqekmauh dfork esa lekt ds vlgk; tuksa dh ihM+k dk Hkh fu:i.k gqvk
gSA ,d mnkgj.k n`’VO; gqvk gSA ftlesa os ,d vlgk; fo/kok dk ekfeZd fparu djrs
gSa&
^^fo’.kq
dk nsoky m[kkM+k Åij caxyk cuk [kjk]
egkjkt dk
egy <+gk;k csM+h [kkuk rgk¡ /kjkA
eYys egy
mM+kbZ uank caxyksa ls Hkh rgk¡ Hkjk]
vaxsztksa ds vYeksM+s dk uD”kk vkSj gh vkSj djkA^^
budh
dqekmauh dforkvksa esa dkO;xr fo”ks’krkvksa ds vykok dqekÅ¡ ls lacaf/kr izd`fr
dk izd`r :i mn~?kkfVr gqvk gS&
^^cUkS&cuS
dkQy] fdyeksM+ks N% ckM+k equh dksey dkdM+ks N
xksBu esa xks:ys ck[kM+ks N /kkfru esa nSo yS mijkM+ks NA^^
budh dqekmauh dh izd`fr ls lac) dforkvksa
esa dqekmauh laLd`fr vR;ar xgjh jph&clh gSA ,d mnkgj.k mn~/k`r gSA
^^dsyk
fuEcq v[kksM+ nkfM+e fj[kq ukfjax vknks ngh]
[kklks
Hkkr teksfy dks dYydks Hkwuk xMsjh xokA
P;wM+k l|
mReksy nw/k okdyks ?;w xk; dks nk.kqnkj]
[kkuh lqanj ekSf.k;k¡ /koMqck xaxkoyh jkSf.k;k¡A^^
bl dky ds nwljs mYys[kuh; dfo Jh d`’.k ikaMs gSaA budk tUe ikfV;k
xzke esa lu~ 1800 esa gqvk FkkA fxz;lZu ds vuqlkj budk dkO;&dky 19oha “krkCnh
ds igys 25 o’kksZa esa jgk gSA dgk tkrk gS fd ;s cM+s vPNs xhrdkj Fks rFkk
xk¡o&xk¡o esa ?kwedj yksxksa dh dfork,a lquk;k djrs FksA budh dforkvksa dk
laxzg Jh xaxk nÙk mizsrh esa ladfyr ,oa izdkf”kr gqvk FkkA Jh d`’.k ikaMs dh
dqekmauh dfork esa yksdjRu iar dh rjg vius eqYd ¼dqekÅ¡½ dh rRdkyhu ifjorZeku
fLFkfr;ksa dks mn~?kkfVr djus okyh budh dfork ds dqN mnkgj.k fn, tk jgs
gSa&
^^HkkbZ fcjknj ?kj ?kj ekj
eqyqd dqekš esa ifM+ x;ks NkjA^^
^^/keZ deZ esa xksN Nkj
dksa.kh
>qaxjks fcuk Tos ykfx /kkjA^^
blds vykok budh
dfork esa HkfDr Hkkouk vkSj jk’Vªh; Hkkouk dh vfHkO;fDr gqbZ gSA
2-
iwoZe/; ;qx ¼lu~ 1850 ls 1900 bZ0
rd½
Hkkjr esa vaxsztksa dk vkuk ,d dzkafr ds u, ;qx dk
lw=ikr gksuk FkkA Hkkjr o’kZ ds izR;sd {ks= esa vaxszth lÙkk us viuh tM+sa tek
yh FkhA muesa ls ,d dqekš dk {ks= Hkh Fkk ftlesa vaxsztksa dk vkxeu gksuk ,d
ubZ lH;rk dk izos”k gksuk FkkA ;g {ks= vfr xzkeh.k o fu/kZu FkkA ;gk¡ u,&u,
va/kfo”okl tUe ys jgs FksA ftUgsa vaxsztksa ds vkxeu ls c<+kok feyk lkFk gh
“kks’k.k vkSj vR;kpkj us fnu nwuh jkr pkSxquh o`f) dhA xjhcksa dks bZ”oj ls gh
,dek= Hkjkslk Fkk D;ksafd muds gd ds fy, cksyus ,oa yM+us okyk dksbZ lkeus ugha
vk jgk FkkA /khjs&/khjs f”k{kk dk izpkj&izlkj c<+us ls yksxksa esa
dzkafr ds Hkko tkxzr gksus yxsA izFke Lok/khurk laxzke ls dkslksa nwj ;g nsgkrh
izkar ij Hkh iqutkZxj.k] psruk] Lok/khurk vkSj ns”k&izse dh yyd yksxksa esa
LQqfjr gksus yxhA Hkyk bu lc ls dfo ân; D;ksa u tkx mBs] ;g lkspdj bu izeq[k
dfo;ksa us viuh vkokt dks dye ds ek/;e ls izdV fd;kA bl ;qx esa izeq[k dfo;ksa
eas fparkef.k T;ksfr’kh] u;ulq[k ikaMs
vkSj f”konÙk lrh ^”kekZ^ dk uke mYys[kuh; gSA 19oha lnh ds var esa dqekmauh
dkO;&txr esa xkSjhnÙk ikaMs dk
inkiZ.k gksuk dqekmauh dkO;&txr ds fy, ,d u, ;qx dk izkjaHk gksuk FkkA
bl ;qx ds
dfo;ksa esa fprkaef.k T;ksfr’kh dk
uke cM+s vknj Hkko ls fy;k tkrk gSA budk tUe buds iq= ds vuqlkj rYyk nU;k]
vYeksM+k esa lu~ 1874 bZ0 esa gqvk Fkk vkSj e`R;q lu~ 1934 bZ0 eas gqbZ FkhA
buds firk Jh ia0 gjh d`’.kk laLd`r ,oa T;ksfr’k “kkL= ds izcy Kkrk o izdk.M
fo}ku FksA T;ksfr’k “kkL= esa fuiq.k gfj
d`’.k th dk nSfud fdz;kdyki iwtk&ikB ls izkjaHk gksrk FkkA turk dks
“kkL=ksa dk Kku lqyHk djus dh n`f’V ls bUgksaus laLd`r Hkk’kh xzaFkksa eas
vuwfnr fd;k ftlls turk dks bUgsa i<+us esa ljyrk feyhA
izdkf”kr :i esa budh ,d gh jpuk ^nqxkZ ¼p.Mh½
ikB lkj^ lqyHk gSA ;g jpuk dqekmauh esa fy[kh xbZ gS D;ksafd ml le; vf/kd yksx
laLd`r ugha tkurs FksA bl fn”kk esa ;g budk mfpr dne FkkA ^^laLd`r ls lkj ysdj
dqekmauh Hkk’kk esa vuqokn djds mUgksaus uoEcj lu~ 1897 bZ0 esa bl jpuk dks
izdkf”kr djok;kA bUgksaus bl jpuk ds ckjs esa ;g ckr Lo;a Lohdkj dh gS fd ewy
laLd`r ds iBu&ikBu eas tks fo”ks’k vkuUn gS og blesa ugha fey ikrk gSA^^ bl
n`f’V ls dfo us dqekmauh Hkk’kk dks “kfDr iznku djkbZ gSA muds ;g “kCn cM+s
lqanj] ltho rFkk Hkko ds vuqdwy ,oa eeZLi”khZ Hkh gSaA ,d mnkgj.k n`’VO;
gS&
^^rw
dY;k.k fd dusZj f”kok Ros lw¡ ueks ue%
rw izd`fr
vknh NS rw] Fkkyh Ros lw¡ ueks ue%
rw fuR;
xkSjh rw jkSnzk] vUe esa rw euks ue%A
rw pUnz
:ih lq[knk] T;ksfr Ros lw¡ ueks ue%
ek;k Å
;ksx fey N] txnh”oj dh cM+hA
rsa ;ksx
ek;kysa lkjh] l`f’V lalkj dh gqaNSA
rsys
eksfgr gksbZ;k?
txr ca/ku ifM+ jNA
Kkfuu dks yx tcnZLrh eksg esa
fpÙk ,staNA^^
vuwfnr
jpukdkjks esa dfo fparkef.k bu vU;
dfo;kas Jh xaxknÙk mizsrh] Jh TokyknÙk
tks”kh vkSj Jh yhyk/kj tks”kh dh ijaijk esa vkrs gSaA ^^fxzl;Zu us dqekmauh ds fofHkUu lkfgR;dkjksa dh lwph nsrs gq, viuh
iqLrd ^Hkkjr dk Hkk’kk losZ{k.k^ esa
budk Hkh mYys[k fd;k gSA^^ bl izdkj bUgksaus viuh jpukvksa esa tuân; dh ckr dks
mUgha dh Hkk’kk esa dgyok fn;kA
bu
dfo;ksa dh iafDr esa ,d uke vkSj Hkh gS og Jh
u;ulq[k ikaMs th dk gSA u;ulq[k ikaMs us dqekš ds tuthou ls lac) dbZ QqVdj
dfork,¡ jph ftudk n`f’Vdks.k lkekftd FkkA Jh f=ykspu ikaMs vius xzaFk ^dqekÅ¡ dk yksdlkfgR;^
esa buds dqN inksa dk mYys[k djrs gSaA rFkk jkstejkZ dh oLrqvksa dk mruk lq[k
ugha ftruk fdlh ds _.k esa m_.k gksus esa gSA ,d mnkgj.k blh izklafxdrk dk
n”kkZrk gS&
^^ny
dgwyks cgqyk cM~;kB nkrqyks jeqVks fud.kksa HkyksA
Qy dkfV;k
dqVyksa Hkyks nufy;k Mkyks duks laMM+ksA
?kj esa
lkt ,rqd ,M+h yx tcS gks vkiquk va”k dhA
;s gS yx lqf[k uS flok; ?kj esa fj.kk tc drwds fuA^^
dqekmauh dkO; dks Å¡pkbZ;ksa esa ys tkus
esa f”konÙk lrh ^”kekZ^ dk egRo de
ugha gSA dqekmauh ds iwoZ e/; ;qx ds dfo;ksa esa f”konÙk lrh ^”kekZ^ th dk
egRoiw.kZ LFkku gSA dqekmauh lkfgR; ds fodkl esa budk vHkwriwoZ ;ksxnku jgk gSA
budk tUe lu~ 1948 bZ0 esa QYnkdksV&vYeksM+k esa gqvkA buds firk dk uke
d`ikjke FkkA ,d d`’k.k gksus ij Hkh bueas HkfDr Hkko dh vf/kdrk FkhA blds lkFk
gh vk/kqfud fopkjksa ds iq:’k FksA cgqeq[kh izfrHkk ds /kuh bl dfo us fganh
vkSj dqekmauh esa lkfgR; l`tu fd;kA MkW0
ikyhoku budh vkB jpukvksa dk mYys[k djrs gSa& ^^1- fe= fouksn] 2- ?kL;kjh ukVd] 3- xksih&xhr 4- cqf) izos”k
Hkkx&1] 5- cqf) izos”k Hkkx&2] 6- cqf) izos”k Hkkx&3] 7-
:Def.k&fookg vkSj] 8- izse vkSj eksgA^^
dfo dh ^fe= fouksn^ jpuk lokZf/kd lQy o izflf) izkIr jpuk gSA blds lu~
1909 ls vc rd dbZ laLdj.k fudy pqds gSaA
lar
dchj dh gh Hkk¡fr lrh th us rRdkyhu lkekftd dqjhfr;ksa dk MV dj [k.Mu fd;k
gSA ti] ri] ekyk ckáMEcj] ik[k.M] <ksax Jk) vkfn ij dfo us rh[kk O;aX;
iznf”kZr fd;k gSA ,d mnkgj.k n`’VO; gS&
^^HkVdNS rhjFkksa esa drh Nu jke]
fgjo esa /;ku ykxksa mrh ohdks /kkeAA
T;wu Nuk nq[k fn;ksa dj cjckjA
ejh csj
x;k dk”kh djyS ljkn-----!!^^
fgUnh
esa xty ys[ku ls cgqr igys bUgksaus dqekmauh esa xty fy[kus dh ijEijk dh uhao
MkyhA dqekmauh Hkk’kk ds “kh’kZd ls fy[kh xbZ xty bl izdkj ls gS&
^^gekj
dScsj /keSfd ckr fNikbZ futkuhA
Lk¡fp ckr
>qfV yS ;ks crkbZ fu tkuhAA
fxfjjkt
T;wfd dkFkd fo”okl fu vkSuA
vkMqy esa
ioZrSfd /kkj mBkbZ futkuhAA^^
dqekmauh dfork dks le`) cukus esa budk
vuqie ;ksxnku jgk gSA dfo Lo;a fy[krk gS&^^fiz;
okpd o`Un! fuosnu gS fd esjh dfork dk tUe laor~ 1948 esa gqvk gSA vkt fnu
esa dqekmauh&x<+okyh dh ubZ iqLrdksa ls esjh dfork dk tUe lcls iwoZ
gqvkA^^ bUgsa thou&;kiu esa dbZ dfBukb;ksa dk lkeuk djuk iM+kA fo’ke
ifjfLFkfr;ksa esa Hkh bUgksaus lR; dk lkFk fn;k vkSj vius dyk dkS”ky dk mRd`’V
ifjp; fuEu iafDr;ksa esa fn;k&
^^T;wu
Nau nq[k fn;ks dj cjckn]
Ekjh csj
x;k dk”kh djyS ljknA
ljkn esa
vkbZ osj efj;k uh [kkuk]
cke.kT;w
[kkbZ tkuh fcjknj tkukA
------------------------------------------------------------------
rw ewj[k
letNS btk ikyh esjh]
cke.k dk ?kj tkyh lc pht rsjhA^^
3-
mÙkj e/; ;qx ¼lu~ 1900 ls 1950
rd½
bl ;qx ds izeq[k dfo;ksa esa xkSjh nÙk ikaMs ^xkSnkZ^ ¼1872&1939 bZ0½] ia0 “;ke pj.k nÙk iar ¼1901&1967 bZ0½] dfojkt jkenÙk iar
¼1902&1968 bZ0½] panzyky pkS/kjh ¼oekZ½] cph jke] ghjk cYyHk “kekZ]
eFkqjknÙk ikaMs ^fM;j^] fparkef.k ikyhoky vkfn mYys[kuh; gSaA
dqekmauh dfork dks u;k :i&jax iznku djus esa xkSjh nÙk ikaMs ^xkSnkZ^ dh Hkwfedk
egRoiw.kZ gSA budk tUe 1872 bZ0 dks nsgjknwu esa gqvk FkkA buds firk tequknÙk tkus&ekus oS| FksA ;s xzke
ikfV;k ¼vYeksM+k½ ds jgus okys FksA xkSnkZ us lkekftd folaxfr;ksa] dqjhfr;ksa]
va/kfo”oklkas ,oa ik[kaMksa ij rh[kk O;aX; fd;k gSA dfo dgrk gS&
^^eqYd dqekš dk lqf.k fy;k
;kjks] tu fn;k dqYyh csxkj]
Pkkgs
iM+h tkS MaMS dh ekj] >sy gq.kh yS gksokS r¸;kjAA^^
xkSnkZ dh
dforkvksa dk laxzg ^xkSjh xqVdk^ uke ls izfl) gSA pk:panz ikaMs us mudh 121
dqekmauh dforkvksa dk ,d laxzg ewy ikB ,oa fgUnh :ikUrj ds lkFk dqekmauh dfo
xkSnkZ dk dkO;&n”kZu ¼1965½ “kh’kZd ls] nwljk Echoes
from The Hills (Selected Poems of Gaurda),
¼1997½ rFkk rhljk ^NksM+ks
xqykeh f[krkc^ ¼2002½ “kh’kZd ls ¼ewy ikB ,oa fgUnh Hkk’kkUrj lfgr½ izdkf”kr
djk, gSaA
bl izdkj xkSnkZ dk
jpuk&lalkj cgqvk;keh gSA muds blh oSf”k’V~; dks mn~?kkfVr djrs gq, dfooj
lqfe=kuanu iar us fy[kk gS&^^dksbZ Hkh ,slk izknsf”kd fo’k; rFkk dwekZapy
ds thou dk vk;ke ugha cpk gS] ftls xkSnkZ dh eqDr izfrHkk us Li”kZ dj mls e/kq
Nan vkSj y; esa u ck¡/kk gksA mudh jpukvksa esa vkapfydrk dk tks xgjk jax] tks
LokHkkfodrk rFkk lgtrk ns[kus dks feyrh gS] og ,d fulxZfl) dfo dh ys[kuh ls gh
laHko gks ldrh gSA mPp dksfV ds izsj.kkizn jk’Vªh; mn~cks/kuksa ,os vkg~okuksa
ls ysdj lkekftd tkxj.k] izkd`frd lkSan;Z fu”py gkL;&O;aX;iw.kZ jpukvksa rd
loZ= mudh cgqeq[kh lokZax iw.kZ izfrHkk ds n”kZu muds ikBdksa rFkk Jksrkvksa
dks ns[kus dks feyrs gSaA^^
bl izdkj dgk tk
ldrk gS fd ^xkSnkZ^ dqekš ds yksdfiz; dfo Fks ftUgksaus fganh o dqekmauh
nksuksa esa dqekmauh lkfgR; dks le`) fd;kA
varr% ;g dgsa rks
vfr”k;ksfDr u gksxh budk dqekmauh lkfgR; esa vHkwriwoZ ;ksxnku jgk gSA budh
dforkvksa esa ns”k&izse] izd`fr izse] jk’Vª dh izxfr] Lons”kh izpkj rFkk
Lora=rk vkanksyu ls tqM+h vkfn izdkj ds fopkj izdV gksrs gSaA
dqekmauh dfo;ksa
esa ia0 “;kekpj.k nÙk iar dk uke
vius&vki esa egRo j[krk gSA budk tUe jkuh[ksr
esa lu~ 1901 bZ0 esa gqvk FkkA bUgksaus fganh ,oa dqekmauh esa viuh jpuk,a
fy[khA dfo us turk dh le> ds fy, Jhen~Hkxon~xhrk dk ve`r dy”k uke ls Nanksc)
vuqokn fd;kA mUgksaus mRd`’V dksfV ds vuqokn xzaFk fy[ksA bUgksaus ^nkrqyS /kkj^ uked dkO; laxzg dks izdkf”kr
fd;kA dfo us uhfr&funsZ”k] mins”k vkfn lelkef;d fo’k;ksa ij ys[kuh pykbZA
buds dqN xhr rqdcanh ,oa euksjatu dh n`f’V ls yksdxhrksa ds vR;f/kd fudV gSaA
dfo dh jpuk ^dkS lqok dkFk dkS^ mudh lkekftd ;FkkFkZijd lokZf/kd l”kDr jpuk gSA
bl jpuk esa Hkkjr dh lkekftd] vkfFkZd] jktuSfrd ifjn`”; dk lQy vadu gqvk gSA ,d
mnkgj.k n`’VO; gSA
^^dkS lqok dkFk dkS!
D;s dw¡ lkjaxh?
fucqZf) jktS dkFkS
dkFk~!
lgL= ckgq HkS gtkj dj] lw;Z FkSa dwuh lgL= dj
jko.kk¡d HkS chl dj] fo’.kqd HkS pkj djA
eSalkd gquh }h;S dj] ij Bqy eSalkd HkS ukSdjA
ju Qykl tl tksdj] ljdkjkd HkS djS djA
--------------------------------------
dkS lqok dkFk~ dkS-------------------
D;s
dw¡ lkjaxh? fucqZf) jktS dkFkS dkFk~A^^
dfo us njkrh dk vn~Hkqr o.kZu fd;k gSA muds
dkO; laxzg ^nkrqyS /kkj^ esa mUgksaus yksdxhr dh ^HkxukSy ,oa tksM+^ “kSyh dk
lkeatL; LFkkfir fd;k gSA blesa dqy nsoh&nsorkvksa dh oanuk dh xbZ gS ftlls
dfo dk vk/;kfRed Hkko O;Dr gksrk gSA ,d mnkgj.k izLrqr gS&
^^nkrqyS dh /kkjA ikoZrh dqekjA
pyS fnuh fc/kugq¡ tfM+ cs dqBkjA
eaxy nkrkjA
Jh x.ks”k T;w gw¡
iSayh djks ueLdkjAA^^
dqekmauh
dfo;ksa dh iafDr esa ,d uke dfooj jkenÙk
iar dk gSA buds firk dk uke vafcdknÙk iar rFkk mudk tUe 1902 bZ0 esa gqvk
FkkA izkjfEHkd f”k{kk jkuh[ksr ls xzg.k djus ds ckn dydÙkk tkdj oS|d dk dk;Z
djus yxsA bUgsa fganh] vaxszth] laLd`r] caXyk] mfM+;k] xqtjkrh] usikyh] iatkch
vkfn Hkk’kkvksa dk Kku FkkA budh jpukvksa esa xhrekyk] xk¡/khxhr] xhrokn vkSj
Doh.k dS.k vkfn izeq[k gSaA bUgksaus vkiw.kksa ?kj] ckny] psyh dh fou;] ns”okbZ
jesa.k] dytqxh gksyh vkfn dqekmauh dfork,a fy[kh gSaA buds jpuk dkS”ky ds dkj.k
bUgsa ^dfojkt^ dh mikf/k nh xbZ FkhA bUgksaus viuh jpukvksa ds fy, lelkef;d
fo’k;ksa dks gh pqukA tSls&flusek]
drqokS xhr] Mqch cke.k] tksM+&rksM+ vkfnA
dfojkt
iar th us ns”k&izse ls lac) dfork,a Hkh fy[kh FkhA Lkekt&lq/kkj ,oa
jk’Vªh; Hkkoukvksa ls vksr&izksr lkFk gh ;qokvksa esa tks”k iSnk djus ds
fy, bUgksaus [kqys eap dk vkg~oku fd;kA xk¡/kh th ds usr`Ro esa vktknh dh
yM+kbZ ds fy, ;qokvksa dk ;ksxnku rFkk dqckZuh ds fy, rRij jgus dk funsZ”k
fn;kA ;g n`”; mudh dfork esa Hkh ifjyf{kr gksrk fn[kkbZ nsrk gSA ,d mnkgj.k
mn~/k`r gSA
^^mBkS js
Tokuksa fy;ks uxkjk fu’kk.k]
j.klhax ctkvks
vc vYlsV D;s NA
ifNy fu pScsj
vf/ky dS fgVks]
eqf[k;k dk gqde esa lc efj feVksA^^
dfo
esa lekt lq/kkj dh izcy Hkkouk,a gSaA dfo ,dtqV gksus dh izsj.kk nsrk gS vkSj
jk’Vªfgr esa jk’Vª ds m|ksxksa dks c<+kok iznku djus dk Hkjld iz;Ru djrk gSA
ns”k izse ds lkFk&lkFk dfo dks izkd`frd lkSan;Z ls Hkh mruk gh eksg gS
ftruk dh ,d ek¡ dks vius uotkr f”k”kq ls dfo us vPNs dk;Z dh izsj.kk nsrs gq,
lnkpkj ,oa lEeku dk thou fcrkus dk lans”k Hkh fn;k gS&
^^ejh csj vej m tS d N lquke]
T;ksu m HkS ejh;k tkS tS dks
HkS dqukeA^^
dfo panzyky oekZ pkS/kjh
¼1910&1966½ dk uke dqekÅ¡ lkfgR; eas izfl) gSA vYeksM+k esa tUes rFkk
i<+kbZ Hkh vYeksM+k esa djus ds mijkar mUgksaus Lok/;k; ls gh fganh] mnwZ]
vaxszth ,oa iqjk.k lkfgR; dk vPNk Kku izkIr dj fy;k FkkA bUgksaus fganh ,oa dqekmauh
nksuksa eas dye pykbZA budh dqekmauh dfork ^/kkj esa dks ikS^ rFkk ^lkSy^
izeq[k gSaA dfo us I;kls dh dYiuk dj ,d I;kÅ ds izfr ,d I;kls ioZrkjksgh dh
Hkkoukvksa dks pan v{kjksa esa fp=kRedrk iznku djkbZ gSA ,d mnkgj.k mn~/k`r
gS&
^^/kkj esa dks ikS] vkf[ku esa fjfV jkS]
mdkfy yS ?kkfV lqdh] eq[kM+h ?kkeS ySA
?kVk&?kVk ik.kh fi;kS] ef.k fg;k fHktkSA
vk¡ dku Nkyk Hk;k] ef.k [kqykS
fxtA^^
dfo panzyky pkS/kjh dh jpukvksa eas mudh ^dqekmauh Hkk’kk dh dgkorsa^ rFkk ^I;kl^&dqekmauh Hkk’kk esa dgkorksa
dk laxzg] ftldh Hkwfedk dqekmauh x| esa gSA blds vfrfjDr mudh dbZ QqVdj jpuk,a
LFkkuh; if=dkvksa esa izdkf”kr gqbZ gSaA dfo dh lu~ 1940 bZ0 esa fganh
dforkvksa dk laxzg ^gypy&2^
izdkf”kr gqvkA laHkor% ^gypy&1^
Hkh gks ijUrq ;g dfork laxzg miyC/k ugha gSA mÙkj&izns”k ljdkj ls budks
^dqekmauh Hkk’kk dh dgkorsa^ iqLrd ij 250 :i, dk iqjLdkj Hkh feyk FkkA
panz/kj
pkS/kjh dh ^gypy&2^ dh dfork,a fganh lkfgR; dh vewY; fuf/k gSaA blesa muds
216 nksgs gSaA tks thou dh fofHkUu nq%[kkRed o lq[kkRed vuqHkwfr;ksa dks
mn~?kkfVr djrs gSaA ,d mnkgj.k n`’VO; gS&
^^nq[k dgus dh pht gS] dgdj dj nks nwjA
ftruk pqi gks lgksxs] gksxk
mruk dwzjAA^^
bl
izdkj pkS/kjh th dk dqekÅ¡ lkfgR; esa viuk fof”k’V ,oa egRoiw.kZ LFkku gSA budh
iz”kalk esa MkDVj f=ykspu ikaMs us
fy[kk gS&^^LFkkuh; xhrksa] dFkkvksa dh ekSfyd O;k[;k djds lk/kkj.k&lh
izrhr gksus okyh mfDr dk lkSan;Z ,oa xgjkbZ yf{kr gksrh gSA “kCn dh O;atuk dk
LkE;d Kku gksus ds dkj.k buds iz;ksx cM+s lVhd rFkk Hkk’kk ewrZ&fo/kku djus
okyh gksrh gSA^^
bl
izdkj dqekš ds bl dfo dk dqekmauh lkfgR; esa viuk egRoiw.kZ LFkku gSA
vU;
dqekmauh dfo;ksa esa cphjke vYeksM+k
ds xzke&ukSyk] iV~Vh&rYyk <+kSjk ds fuoklh FksA vkfFkZd fLFkfr ls
vHkkoxzLr ,oa d`’kd ifjokj esa tUes cphjke dh jpuk ^foiÙkh dk gky Hkkx&1^] ^foiÙkh dk gky Hkkx&2^ ¼1937 bZ0½
eas izdkf”kr gqvk buesa Å¡p&uhp] tkfr&ikfr vkfn fo’k;ksa ij dfo us dye
dk iz;ksx fd;k gSA dfo cphjke us thou dks cgqr djhc ls ns[kk gSA mudh ^foiÙkh
dk gky^ igys Hkkx esa thou ds d:.k n`”; rFkk csVh dk fookg] dU;knku ds egkRE;
dks rFkk xjhch ds Hk;kog n`”;ksa dk fp=.k fd;k gSA ?kj ds crZuksa] L=h ds diM+s
tsoj rFkk [kkus rd ds ykys iM+uk vkfn n;uh; fLFkfr dk o.kZu fd;k gSA dfo dgrk
gS fd lc cspus ij nks gtkj tqVk, ijarq fQj Hkh ,d gtkj _.k jg x;kA ,d mnkgj.k
izlaxor gS&
^^idkf.k;k¡ rkSfy csph [kk¡f.k;k¡ Fkdqyh]
lsaf.kd tsoj csp] g¡lqyh /kkxqyhA
lc dqN csfp cfV }h gtkj g;k]
dtZ d fglkc dj ,d gtkj j;kA
* * *
lsadjks dk ckSy tSjs xjhcS dh Cokjh]
dfl dfl chfr jSN] ohdk Hkkx IkkjhA
* * *
HkkbZ cUnks uuw df.k bLdwy i<+koks]
psyh djks dU;knku] :i;k u
[kkvksA^^
,d
vU; dfo ghjk cYyHk “kekZ ftudk tUe
vYeksM+k ds e;ksyh uked xk¡o esa lu~ 1909 bZ0 esa gqvkA budh jpukvksa esa lkl
Cokjh] tekukd gky] yksdxhr] fe= mins”k] firk&iq= fpV~Bh] cki&csVh c;ku]
iSek;”kh Qwy] psrkouh >okM+k] fgLlsnkj [kk;dj] jkfr C;k.kd xhr] fo|knku
efgek] thou mins”k] Kku mins”k] gfjdhrZu] enZ vkSj vkSjr c;ku vkfn izeq[k gSaA
budh dforkvksa esa fo’k; muds uke ls gh Li’V gks tkrs gSaA
dfo us
lkg vkSj cgw ds laokn ls ysdj firk vkSj iq= ds ijLij drZO;ksa dh vksj ladsr
fd;k gSA /kkfeZd] lkekftd] lkaLd`frd rFkk jktuSfrd vkfn lanHkksZa ij dfo us
ys[kuh pykbZ gSA dfo us uhfr”kkL= dh ckrksa ij vkokt mBkrs gq, ifrozr /keZ dh
ljkguk dh gS rFkk ifr lsok dks ije /keZ dgk x;k gSA ifr ds pj.kksa eas gh ukjh
dk LoxZ gSA ,d iafDr dfo ds vk/;kfRed n`f’Vdks.k dks O;Dr djrh gS&
^^lqf.k f=;k nhnh cS.kh fgjnk /kfj;k]
uhfr vuqdwy duwa ikyu dfj;kA
lSf.kd fyft;k ,rh ifr dhN lsok]
;s tuek Hkyks gS tks ejh csj csokA
* * *
ifr lsok tks djyk rSdk Hkyk nku]
rhjFk cjr rkSN xaxk dks
vlukuA^^
budh
dforkvksa esa ftanxh ds lHkh i{k izdV gksrs gSaA dqekš ds gh dfo fparke.kh ikyhoky dk dqekš lkfgR; esa
viuk egRoiw.kZ LFkku gSA ikyhoky th dk tUe lu~ 1916 bZ0 esa ikyh iNkš dh
jkt/kkuh ikyh ds dejkM+ xk¡o esa gqvkA budh jpukvksa eas /kU;okn if=dk] cfynku
[k.Mu] eNyh ekj esyk] “kj.kkfFkZ;ksa dk iq:’kkFkZ] Jhjke fouksn] vehu vkSj
tehu] Hkfo’;ok.kh] “kSykuh] esyk lkseukFk] fnYyh dh >yd] dqekÅ¡ ds lezkV
¼Hkkx&3½] phu dks pqukSrh] tokgjyky usg: ds vafre n”kZu vkSj laf{kIr thouh]
jaxksyh igkM+] fnYyh dh >yd ¼Hkkx&4½] fpa?kkj izeq[k gSaA
budh
fpa?kkj ikfdLrkuh vkdze.k ds volj ij fy[kh xbZ fganh dfork gSA dqy feykdj
ikyhoky th dk laiw.kZ lkfgR; mRd`’V dksfV dk gSA dfo lkekftd ifjfLFkfr;ksa dk
fp=.k djrk gqvk va/kfo”oklksa dk [k.Mu djrk gSA ,d mnkgj.k mn~/k`r gS&
^^Ik”kq cyh Hkwr iwtk ;ks dSyS crk;]
Ukpf.k;k¡ nsork dks fjokt pyk;A
Xosy jktk xM+nsoh ijh yS elkalk]
bu~ df.k iqt.kksa dh dSy pyS ck.kA^^
^^vkQh ;ksa iqtkjh g;k vkQheksa [kk¡f.k;k¡]
vkQh nsork g;k vkQh ukpf.k;k¡A^^
^^T;ksu ft;k ckcw lhrk ds fudjh lsok]
Ekfj cs cke.kksa gf.k] fe’Bku
esokA^^
bl
izdkj ikyhoky th us ukjh vkn”kZ rFkk ifrozrk /keZ dk vius dkO; esa mPp vkn”kZ
LFkkfir fd;k gSA HkfDr Hkkouk ls ysdj jk’Vª Hkkouk rd dk ikyhoky th dk ;g lQj
mPpkn”kZ dks Nwrk gSA tks Hkh gks] fparkef.k ikyhoky us dqekmauh lkfgR; dh cM+h
lsok dh gS] orZeku le; esa ikyhoky th dk dqekmauh dfo;ksa esa mPp LFkku gSA
4- vk/kqfud ;qx ¼lu~ 1950 ls vkt rd½
vk/kqfud
;qx uohu mn~Hkkoukvksa dk ;qx gSA bl ;qx dh xfr bruh rhoz gS fd blesa vk, fnu
dqN&u&dqN ifjorZu gks jgk gSA chloha “krkCnh dk mÙkjk)Z vusd ifjorZuksa
dks ysdj vk;kA vktknh dk fcxqy ct x;k vkSj laiw.kZ jk’Vª eaxy xhr xkus yxkA
Hkkjr o’kZ dh igpku fo”o Hkj esa gks xbZ vkSj fodkl dh dbZ ifj;kstuk,a ns”k esa
lapkfyr gksus yxhA ns”k fodkl dh lhf<+;ksa ij p<+us yxkA d`f’k midj.k]
ckxokuh] u,&u, m|ksx] ouksa dh l?kurk vkSj i;ZVu dk fodkl rFkk ubZ&ubZ
ukSdfj;k¡ vkfn {ks=ksa esa dzkafrdkjh ifjorZu gksus yxsA
blh
chp Hkkjr dh vkRek ij xgjk vk?kkr gqvkA Hkkjr dk iM+kslh ns”kksa ls ;q) gqvk
rFkk laca/kksa esa njkj iSnk gqbZA QS”ku] vk/kqfudrk] lkEiznkf;drk] {ks=h;rk]
/kekZU/krk] vyxkookfnrk ds varfoZjks/k ls Hkkjrh; lekt tw>rk jgkA tula[;k ds
c<+us ls oLrqvksa dk vHkko gks vk;kA vk/kqfud f”k{kk ls tuekul esa
izfrLi/kkZ iuius yxh ftlls f”kf{kr csjkstxkjksa dh la[;k esa c<+ksÙkjh gksus
yxhA ifj.kkeLo: vkt i;kZoj.k vlarqyu] vkradokn fujks/k] ifjokj fu;kstu] mRiknu
{kerk esa vfHko`f)] ouhdj.k] o`{kkjksi.k] xzke&fodkl] “kgj fodkl] jkstxkj
ewyd f”k{kk] ou&[ku laink dk OkSKkfud nksgu] dke ds vuqlkj etnwjh rFkk gj
oxZ ds fy, mfpr Hkkstu ,oa f”k{kk vkfn fofHkUu izdkj dh ckrsa gqbZA fganh
lkfgR; ds dfo;ksa us fganh lkfgR; dks le`) fd;k vkSj dqekmauh dfo;ksa us fganh
,oa dqekmauh nksuksa esa lkfgR; l`ftr fd;kA
vk/kqfud
;qx ds vkjEHk esa dqN jpukdkj mÙkj e/; ;qx ls gh jpuk djrs vk jgs FksA chloha
“krkCnh ds mÙkjk)Z esa nsohnÙk iar
¼gqM+fd;k½] ujflag] ghr fc’V] [khekuan “kekZ] tequknÙk HkV~V] Jhd`’.k dukZVd]
dq¡oj flag jkor] Hkoku flag esgrk] xaxk flag fc’V] y{ehnsoh] eFkqjknÙk tks”kh]
fuR;kuan fc’V] ukjk;.k jke vk;kZ] xksfoan “kekZ] vkuan flag] gfjflag] cphjke
vk;kZ] Jhd`’.k iar cphjke] cps flag iVoky] ds”konkl ikaMs] eFkqjknÙk csyoky]
nkeksnj mik/;k;] jkedq¡oj jkSrsyk] ckfyfxjh Hkokuh jke] ikrsjke “kekZ] [;kyh
jke f”kYidkj] dqykuan Hkkjrh;] f”konÙk “kekZ] xqykcflag] panu flag Hk.Mkjh]
iwju pan tks”kh fuR;kuan tks”kh] dSyk”k mizsrh] rkjkjke vk;Z] panz”ks[kj]
gjhflag] Lo0 eksg flag Mksfy;k] xksiky ckcw xksLokeh] ckgnqj Jhca/kq vkfn
jpukdkjksa us viuh d`fr;ksa ls dqekmauh lkfgR; dks le`) fd;k rFkk tuekul rd
igq¡pk;kA
vk/kqfud
;qx ds l”kDr jpukdkjksa esa pk:pan
ikaMs] xksikynÙk frokM+h] c`tsUnz “kkg] iwjuflag usxh] uandqekj mizsrh] “kSys”k
efV;k.kh] oa”kh/kj ikBd ^ftKklq^ “ksjflag fc’V ^vui<+^] xksiky nÙk HkV~V]
ghjk flag jk.kk] fxjh”k frokM+h] Hkokuh nÙk] iar ^nhik/kj^] Jherh nsodh egjk]
lSeqvy ek/kksflag] nqxsZ”k iar] lqjs”k ikaMs] tqxy fd”kksj isV”kkyh] jktsUnz
cksjk] ckye flag tukSVh] eFkqjk nÙk] egsUnz efV;kuh] txnh”k tks”kh vkfn mYys[kuh; gSaA
pk:pan ik.Ms dk tUe vYeksM+k ds NksVs
ls dLcs ^dlwu^ esa lu~ 1923 bZ0 dks gqvkA budk cpiu ls gh lkfgR; ds izfr xgjk
yxko jgkA v/;kiu dk;Z djrs gq, iz/kkukpk;Z ds in ls ik.Ms th us vodk”k izkIr
fd;kA iRuh Lo0 panzk th ds vlkef;d fu/ku ls ik.M th VwV x,A mudk nq%[k mudh
dforkvksa esa izdV gqvkA
pk:
th dh jpukvksa eas dqekmauh dfo ^xkSnkZ^ dk dkO;&n”kZu ¼1965½ uke ls foLr`r
in fVIIk.kh] vuqokn o Hkwfedk lfgr laxzg izdkf”kr fd;kA budh dforkvksa dk izFke
laxzg ^vaMoky^ lu~ 1986 bZ0 esa izdkf”kr gqvkA
dfo
dk igyk dqekmauh dfork laxzg ^vaMoky^
esa mudh 63 dfork,a laxzghr gSa ftudks ik.Ms th us v/;;u dh lqfo/kk dh n`f’V ls
ikap [kaMks esa&ifNy cS lwjt vf/ku] vfxfu NkS] D;kj flj.kk áw¡ fgekapy]
dRFk gqM+d xS.k] cq:¡”kh dk Qwyksa dks vkSj dkFk dkS vkek esa foHkDr fd;k gSA
dfo
us oanuk] jk’Vªh;rk] tutkx`fr rFkk O;aX; iz/kku dfork,a fy[kh gSaA dfo dh dRFk
gqMqd xS.k] E;j tteku] mu equbZ mHk [kqV~V vkSj iqUrqfj dfork,a lelkef;d
lanHkksZa rFkk gkL; ijd gSaA ,d mnkgj.k mn~/k`r gS&
^^dkl fumth tkl xusyA Hkj iVkM.k ekVk MsyA
rklukS C;k dj cM+ >esyA dfl lS mej dkl tS
[ksyA
vks ujS.k Roh gks <S.kA dfldS dVSaN pSrks
EgS.kA
iSays Qwy >fM+tS Xos] ykx QqY;wM+ lfM+ tS
XosA
mHk gkS dkSNkS ifM+ tS XosA fgV.k QSVks jfM+ tS
XosA
vks ujS.k Roh gks nS.kA dRFk
lte dRFk LoS.kA^^
pk:pan
ik.Ms ¼1923 bZ0½ th dh Hkk’kk izokge;h rFkk cksypky dh Hkk’kk gSA bUgksaus
dfork ds y; ,oa rqdcanh dks cM+s dkS”ky ls izdV fd;k gSA dqekÅ¡ yksd vapy ds
lqizfl) ukVddkj xksfoan cYyHk iar th
ds “kCnksa esa xqekuh th ls vkt ds vusd dfo;ksa dks viuh d`fr;ksa ls ;”k izkIr
gqvk] mlesa l”kDr vad ;g Jh pk:pan ikaMs th dk dkO; ladyu gSA-------izLrqr
ladyu us izR;sd izdkj dh dfork dks vkfyaxuc) dj j[kk gSA Nan Hkh o.kZo`Ùk vkSj
ekf=d gSaA Hkk’kk tulk/kkj.k dh gksus ds dkj.k ljl vkSj lqcks/k gSA vusd
dforkvksa esa Li’V “kCn fp= gksus dk Hkh cM+k vkd’kZ.k gSA ^iqUrqfj^ dfork Lo;a
,d iwjk ukVd gSA mlus eap esa ltho gksdj dbZ txg vusd n”kZdksa dk euksjatu fd;k
gSA
bl ;qx
ds vU; dfo c`tsUnz yky “kkg dk tUe 13 vDVwcj lu~ 1928 bZ0 dks vYeksM+k esa
gqvkA ioZrh; tuekul ds dfo lkg th dk yksdxhrksa vkSj yksdxkFkkvksa dks jaxeaph;
izLrqfr iznku djuk ,d ljkguh; dne gSA buds ukVd] miU;kl] dgkfu;k¡ vkfn
le;≤ esa izdkf”kr gksrs jgs gSaA budh fganh d`fr;k¡ “kSylqrk] v’Vodz]
xaxkukFk vkfn izeq[k gSaA
lkg
th dh ^mrjS.kh dkSfrd ,sxks cM+ckT;w^
yksdxhrksa dh /kqu ij vk/kkfjr jpuk gSA izoklh dh ;kn esa dqekmauh ukjh dh
euksn”kk dks dfo us fu”okl vkSj esjh dj.kh esa rsjh dforkvksa esa vR;ar lgtrk
ds lkFk uez vk¡lqvksa ls yisVdj lgstk gSA ,d mnkgj.k izLrqr gS&
^^Vqyh Vqyh vk¡lw [ksyh^^
dc ykxh vk¡[kh esjh?
ijk.kh dqjsnh [kkbZ]
dyeyh ykxh gkbZA
dSys vkth yxk tk.kh]
j.ke.kh gks ijkbZA^^
dfo
c`tsUnz yky “kkg }kjk fy[kk x;k pfpZr dqekÅ¡uh vkSj x<+okyh yksdxhr ns”k fons”k esa izfl) gS ;g
xhr bl izdkj gS &
**csMq ikdks ckjks eklk] vks uj.kh dkQy ikdks pkSr esjh
NSyk
csMq ikdks ckjks eklk] vks uj.k dkQy ikdks pkSr esjh NSyk –
„
csMq ikdks ckjks eklk &„] vks uj.k dkQy ikdks pkSr esjh
NSyk – „ ¼dksjl½
Hkq.k Hkq.k nhu vk;ks &„ uj.k cq> rsjh eSr esjh NSyk
&„
csMq ikdks ckjks eklk &„] vks uj.k dkQy ikdks pkSr esjh
NSyk – „
vki [kkaNs iu lqikjh &„] uj.k eSa fHk yw¡ N chMh esjh
NSyk &„
csMq ikdks ckjks eklk &„] vks uj.k dkQy ikdks pkSr esjh
NSyk – „
vYeksMk dh uank nsoh] uj.k Qqy Nnquh ikr esjh NSyk
csMq ikdks ckrks eklk &„
R;kj [kqVk ek dkaVks cqMîk] uj.kk esjh [kqVh ihMk esjh NSyk
csMq ikdks ckrks eklk &„
vYeksMk dks yYy ctkj] uj.kk yYy eVk dh lh<h esjh NSyk
csMq ikdks ckrks eklk &„**
dfo uandqekj mizsrh dk tUe fiFkkSjkx<+ ftys ds dkQyxSj xk¡o esa
lu~ 1930 bZ0 esa d`’.kkuan mizsrh rFkk ekrk Jherh thoUrh nsoh ds ?kj gqvkA
bUgksaus fganh] laLd`r vkSj Hkk’kk foKku ls ,e0,0 fd;kA fganh] caXkyk rFkk
dqekmauh esa fy[kus okys dh ,d fganh jpuk ^jkeBkdqj dh thouh^ izdkf”kr gqbZA
budh izfl) dqekmauh dfork,a Hkqfy fu tku vkiq.k ns”k] uxj uVh oklonÙkk] rhu
dkaM gSaA
dfo
dk vius xk¡o] vius ns”k ls tks yxko gS og mudh dfork ls Li’V >ydrk gS vkSj
tuekul dks Hkh izse dk lans”k nsrk gSA ,d va”k izlaxor n`’VO; gS&
^^mykj mdko Mku~ jfMyk]
Ukpuh NksM+k c.k clhyk]
fiMbZ I;kSjh cq¡:f”k yky]
ikry U;kSyh] lqok vxkl]
rqL;kj cksV esa dk¡.k dqL;kj]
Hkqfy u tku!
Hkqfy fu tkuks vki.kq ns”k]
Hkqfy fu tkuh vkif.k FkkrA^^
dqekš
ds tuekul ds dfo rFkk ^vui<+^ dgs
tkus rFkk vius gkL;&O;aX;ksa ls dqekÅ¡ ds tu dks g¡lkus okys “ksjflag fc’V ^vui<+^ ¼”ksjnk½ dk
tUe vYeksM+k ds ekyxk¡o esa ¼1933½ esa gqvk FkkA buds firk cps flag vkSj ekrk
dk uke yfNeh nsoh FkkA mudh izkjafHkd f”k{kk mUgha ds “kCnksa esa ^thjks^ gqbZA
budk miuke ^vui<+^ FkkA 14 o’kZ dh lsuk ls ukSdjh dj “ks’k thou lkfgR; dh
lsok eas yxk fn;kA lu~ 1967 ls ;s Hkkjr ljdkj ds xhr vkSj ukVd izHkkx esa
dykdkj dh gSfl;r ls dk;Zjr gSaA budh jpuk,¡ ^;s dgkuh gS usQk vkSj yn~nk[k dh^]
^gej eSa cki] g¡l.kS cgkj vkSj nhnh cSf.k^ dfork laxzg [kwc yksdfiz; gSA
^”ksjnk^ dk dqekmauh dfork laxzg ^esjh yfV ifV^ lu~ 1981 esa gqM+dk
izdk”ku] uSuhrky }kjk izdkf”kr fd;k x;kA mudh g~;w¡u jk¡Mks] eSa ds [ksyw gksfy
C;ksfy;k¡d y{k.k vkSj QS”ku vkfn dforkvksa esa fo”kq) gkL;&O;aX; gS] lkFk
gh ^dks NS rq^ esa J`axkj vkSj n”kZu
ds Hkhrj ls gkL; dk iqV feyrk gSA
vkt
ds ;qx dks ns[krs gq, ^”ksjnk^ vfgalk ds iqtkjh xk¡/kh th dks /kjrh ij vkus ds
fy, uez fuosnu djrs gSaA ,d va”k fo|eku gS&
^^gqyfj vkvks ckiw rqe ekBw ekBA
vkl ykfx j;h eSa ckVS ckVA
eSa d.kh rqejh rjkbZ ykfx jSA
pj[k esa ,sy drkbZa ykfx
jSA^^----
tgk¡
dfo ,d vksj ls uez fuosnu gkL;&O;aX; dh dfork djrk gS ogha dHkh og vR;ar
xaHkhj Hkh gks tkrk gSA eqnkd c;ku] ,d LoS.k ns[kuÅ¡] tk psyh tk lkSjkl] g¡lwfd
MkM+ ek:¡] /ku esfj Nkfr] ekSr vkSj eu[kh rFkk tx tkrqfj vkfn mudh vR;ar xaHkh
dfork,a gSaA budh dforkvksa dks xgjkbZ ls vuqHko djsa rks mlesa vFkZ dh irsZa
fudyrh tk,xhA thou dh lR;rk] vejRo] thus dh yyd] vks>y iyd] n”kZu] vkRek
ijekRek dh ,d:irk] izd`fr ds fofHkUu :i] ek;k] ;ksx] tUe&e`R;q pdz] ekVh dh
lqxa/k] izse dh egd] deZBrk] /kS;Z&v/kS;Z] foo”krk rFkk ;FkkFkZ dk lQy
fp=.k gqvk gSA ijarq dfork esa fofHkUurk esa ,drk ds Hkko Li’V ifjyf{kr gksrs
fn[kkbZ nsrs gSaA
^”ksjnk^ lwQh dfo efyd eqgEen tk;lh dh ^bfg uSgj jguk fnu&pkjh^] ^[ksfy ysgq tks
[kwygq ckjh^ dh Hkkafr bl lalkj dks ek;k vkSj ijekRek dks fiz;re dgrs gSa&
^^tks fnu viSV crw¡Nh] oh eSa gw¡ iSV gkSA
tdSa esa lkSjkl crw¡Nh] oh E;j eSr gkSA
ek;kd ekjxkSaB vkt] vkQh [kqft iM+kSA
nqfu;y rjk.k yxS ns] fQfj ys gkFk gS eqfp
iM+kSA^^
^”ksjnk^
lPps vFkksZa esa yksd Hkk’kk ds tehu ls tqM+s BsB dqekmauh dfo gSa blds fy,
mudk ^vui<+^ gksuk gh mudh ekSfydrk ds fy, ojnku fl) gqvk gSA
i<+s&fy[ks gksrs rks ^ukxj^ Hkk’kk&lkfgR; dk izHkko mudh yksd”kSyh
dks fonzwi cuk ldrk FkkA ^”ksjnk^ dh dforkvksa esa gkL; vkSj :nu ds fojks/kh
pVdnkj jax ,d lkFk ns[ks tk ldrs gSaA
vLlh ds n'kd esa tc
,e~ , ¼fganh½ ds ,d oSdfYid ç'ui= ds :i esa dqekÅuh Hkk"kk vkSj lkfgR; dk
ikBîØe cuk;k tk jgk Fkk rks ,d ikBîiqLrd dh ryk'k gqbZ vkSj mlesa 'ksjnk ^vui<+* ds laxzg ^esfj yfV ifV* dk p;u fd;k x;k- ;g
laxzg dqekÅuh dfork ds ,dne u, vk;ke lkeus j[krk gS- Hkk"kk vkSj
fo"k;oLrq nksuksa gh :iksa esa-vius HkkSxksfyd ifjos'k dk ftruk thoar vkSj
çHkko'kkyh fp= bl laxzg dh dforkvksa esa ns[kus dks feyrk gS] og ml oä gh ugha]
vkt rd Hkh nqyZHk gS- euq"; dh fu;fr vkSj uÜojrk ds lkFk&lkFk ekuoh;
laHkkoukvksa dks ysdj tks fp= bu dforkvksa esa mdsjs x, gSa] os bu dforkvksa
dks foÜo&dfork ds led{k yk [kM+k djrs gSa- bl chp 'ksjnk dh dforkvksa dks
ysdj vusd ys[k fy[ks x,] mudk O;kid foospu gqvk] ntZuksa y?kq 'kksèk vkSj ih,p-
Mh- ds fy, çcaèk fy[ks x,- ^vui<+* dfo LukrdksÙkj d{kkvksa esa i<k;k tkus
yxk- *y{e.k flag fc"V cVjksgh* *mÙkjk[kaM lekpkj* *dkSu&lh gS dqekÅuh dh dfork ijaijk\
*31] 2016*
dqy feykdj ^”ksjnk^ vui<+ dh jpuk,¡ dqekmauh
lkfgR; dh vueksy /kjksgj gSA Hkfo’; esa muls vkSj vPNh jpukvksa dh vk”kk dh tk
ldrh gSA MkW0 y{e.k flag fc’V ^cVjksgh^ ds
“kCnksa esa dgk tk ldrk gS fd “ksjflag fc’V ^vui<+^ us igyh ckj dqekmauh
dfork dks tgk¡ ,d vksj ls ijaijkxr ekSf[kd ijaijk ls ;qDr yksd dfork dh ,djlrk
ls eqDr fd;k] ogha nwljh vksj bl ubZ thou&cks/k ds lkFk tksM+us dk iz;kl
fd;kA mudh dfork,a tu&thou dk g’kZ&fo’kkn gh izLrqr ugha djrhA lkekftd
laca/kksa dh ijaijkxr dfork dks dF; vkSj f”kYi nksuksa gh Lrjks ij vk/kqfud
jpuk/kfeZrk ds lkFk tksM+us okyh dykRed vfHkO;fDr;k¡ gSaA
yksd Hkk"kk dh
vfHkO;fä yksd lekt ds dkj.k gS] blh dkj.k mldh thoUrrk Hkh- yksd vius LoHkko ls
ØfUrdkjh gksrk gS] ml ij Økafr vkjksfir djus dh dksf'k'k dh tk,xh rks mldk yksd
eqj>k tk;sxk- 'ksjnk vkSj fxnkZ nksuksa dh txg vyx&vyx gS] ,d dh txg
yksd esa gS rks nwljs dh eq[;èkkjk ds lekt vkSj lkfgR; esa- nksuksa vyx&vyx
ugha gSa exj nksuksa dh txgsa vyx gSa-
dqekmauh lkfgR; dks
le`) cukus esa dfo oa”kh/kj ikBd ^ftKklq^
dk egRo fopkj.kh; gSA budh f”k{kk fgekapy izns”k vkSj iatkc esa gqbZA dfo ân;
bUgsa cpiu ls gh feyk FkkA vkdk”kok.kh dsanzksa ls bUgksaus le;≤ ij
dqekmauh dkO; ikB Hkh fd,] dfo dh gj oDr dqN lh[kus dh izo`fÙk ds dkj.k bUgsa
^ftKklq^ miuke ls lacksf/kr fd;k x;kA bUgksaus dbZ ukVdksa dk dqekš ,oa fganh
esa lQy eapu fd;kA LokUr% lq[kk; dh uhfr dks viukdj dfo us dqekmauh dkO;&laxzg
^fllkS.k^ lu~ 1984 esa uank izdk”ku]
uSuhrky ls izdkf”kr fd;kA bl laxzg
esa budh 1964 ls 1982 bZ0 rd dh 37 dfork,a lax`ghr gSaA budh dfork,a dqew¡ mjhxkS gkSy] E;kj xkSad clar rFk
g~;wu vkfn esa igkM+ dh lq’kek] clar] “khr rFkk izd`fr dk euksje n`”; mHkj
vkrs gSaA
bl
laxzg dh dbZ dfork,a rks yksdxhrksa dh l`f’V j[krh gSa ftlesa dfo dk izd`fr
izseh ân; ilht mBrk gSA buds xhr fgeaor izns”k ns”k] Å¡p igkM+k] ?kqj ?kqxwrh ?kwj&?kwj] ckt.k QSxbZ new uMkjk] eSa r
vks lqok dSa x;S uSa] HkS ls jkS yS:ok Mkyk dwy : : : nhnh xhr dw¡.kS] vks lqok
fnu mNk.k QSxks vkfn izeq[k gSaA dfo viuh ekr`Hkwfe ds izfr izse izdV djrk
gSA mldh viuh vfHkO;fDr ml oLrq ls izdV gksrh gS ftls lekt rqPN tkudj mis{kk
djrk gSA dfo flekS.k vkSj fNyqd
jpukvksa esa xzkE; lH;rk rks u, izrhdksa ds ek/;e ls izdV djrk gSA ,d mnkgj.k
mn~/k`r gS&
^^eSa r fllkS.k Nw¡] xokfM+
fHklkS.k Nw¡A
* * *
vif.k FkkrS
lt&leko djkS
vki.k ekfV esa ykSfV
tkvkSaA
* * *
eS fllkS.k Nw¡]
eSa
fHklkS.k Nw¡A^^
dqekš dh dof;=h nsodh egjk dk uke Hkh egROkiw.kZ gSA nsodh th us fganh vkSj
dqekmauh nksuksa Hkk’kkvksa esa lkfgR; l`ftr fd;kA budh fganh jpuk,¡ izsektfy]
liuksa dh jk/kk] Lokfr rFkk fulkl uked dqekmauh dfork laxzg izdkf”kr gks pqdk
gSA fulkl dkO;&laxzg esa budh 49
dfork,a laxzghr gSaA bl d`fr esa bUgsa fganh lkfgR; laLFkku] mÙkj izns”k }kjk
iqjLd`r fd;k tk pqdk gSA
nsodh egjk ,d vk/kqfud ukjh gSA mudk pfj=
,d vk/kqfud L=h dk pfj= gSA vkt dh ukjh D;k ugha dj ldrh ;g lc nsodh th ds dkO;
dks i<+dj voxr gksrk gSA ,d ukjh gh ukjh dk nnZ le>Rkh gS] blds vykok
xzkeh.k leqnk] d`f’k&thou] csjkstxkjh] xjhch] vf”k{kk] izd`fr] tula[;k o`f)
rFkk Hkz’V jktuhfr Hkh buds dkO; dk fo’k; cusA budh dfork,a esjh izhr] eSrh
eqyqd] fHkVkSyh dk fnu] Å¡ taxy dk¡gw¡ x;k] ekr`Hkwfe] vkbZ [kcj] rkjh[k NCchl]
Hkkjr ekrk P;y] gfj;k /kjrh] ck¡lqjh ctS ns] tksM+dh feyki] esjh :ilh ckuk]
Qwuk nh xksN] tk psyh Ldwy i<+u] jaxhyh dkSlk.kh] jksikbZ xhr] lkSjkl UgSxs]
tkvks csVh vkfn mYys[kuh; gSaA ,d mnkgj.k izlaxor mn~/k`r gSa&
^^vki.kS xhr xS csj ds gq¡N
Pkoks /kSa tjk&
muu mT;kf.k yx]
tkS idkSuh
dkSf.k ekfnjS f[kpfM+
VwVh Hkkuk¡ dSa ekVSy VkbZ csj
fQjh [kkuh freqyh ikru esa
flj [kM+ Hkkstu left csj
irko ikFkju esa
idkSuh j~okV-------------A^^
dqekÅuh vkSj x<+okyh jkT; dh nks çeq[k
ekr`Hkk"kk,a gSa
vkSj ;gka ds vfèkdka'k yksxksa }kjk cksyh Hkh tkrh gSaA mÙkjk[k.M esa jgus okys
yxHkx lHkh yksx bu nksuksa esa ls fdlh ,d dks vPNh rjg le>rs gSaA bu nksuksa
Hkk"kkvksa dk yxHkx lHkh foèkkvksa esa lkfgR; miyCèk gSA ;s nksuksa gh
;gka ds tu dh cksfy;ka Hkh gSaA bruk gksus ds ckotwn Hkh bu nksuksa
Hkk"kkvksa dks vHkh rd vkBoha vuqlwph esa LFkku ugha feyk gSA x<+okyh
dh rjg dqekÅuh dh 'kCn lEink Hkh de ugha gSA
dqekÅuh ds
Hkk"kkfon~ çks- ds'konÙk #okyh ds
ys[k ¼dqekÅuh ekfld if=dk ^ig:*
uoEcj „åƒå vYeksM+k ls çdkf'kr½ ds vuqlkj dqekÅa {ks= esa nl çdkj dh
dqekÅuh cksyh tkrh gSA iwoÊ Hkkx esa pkj&dqekbZ] lksjkyh] lhjkyh vkSj
vLdksVh rFkk if'peh Hkkx esa Ng& [klifpZ;k] pkSxf[kZ;k] xMusbZ] nuiqfj;k]
iNkbZ vkSj jkSpkcSlh] ;s nlksa çdkj dh dqekÅuh ds cksyus ds ygts esa rfud varj
gSA dqN 'kCn&lEink esa Hkh fHkUurk gS] ijUrq bUgsa le>us esa dgha ij Hkh
fdlh dks dksbZ ijs'kkuh ugha gksrh gSA
Hkk"kk fo}ku çks- 'ksj flag fc"V ds O;k[kku ds
vkèkkj ij dqekÅuh dh 'kCn&lEink dks è;ku esa j[krs gq, Hkk"kk
ekudhdj.k dh rjQ vxzlj gSaA fdlh Hkh {ks= esa tks Hkk"kk cksyh tk; og rks
oSls gh cksyh tk,xh D;ksafd og nqèkcksyh gS] ijUrq fy[kus ds fy, ^iNkb* dqekÅuh ¼vYeksM+k {ks= esa
lokZfèkd cksyh tkus okyh½ dk ç;ksx Hkk"kkfonksa us Lohdkjk gSA
Hkk"kkfon~ bl ckr ij Hkh ,der gSa fd ^iNkb* ds vykok vU; ukS dqekÅuh
Hkk"kkvksa dks Hkh utjvankt ugha fd;k tk,xk] ijUrq O;kdj.k ds fglkc ls
ys[ku esa ^iNkb* dk gh ç;ksx gksxkA cgjgky] bl ckr ij fdlh dks dksbZ vkifÙk
ugha gSA cgl dk eqík rks Hkk"kk dks vkBoha vuqlwph esa LFkku fnykus dk gSA
blds fy, Hkk"kk dh ,d:irk vFkkZr~ Lohdkj dh gq;h ,d Hkk"kk dk çk:i
vfr vko';d gS] ftls lafoèkku dh vkBoha vuqlwph esa LFkku feysA *dqekÅuh&x<+okyh dks feys mÙkjk[k.M
dh *f}rh; Hkk"kk* dk ntkZ* *Jh iwju pUæ dkaMiky* *E;j igkM+*Sep 7] 2011-
lanHkZ
xzaFk %&
1-
dqekmauh ds dfo;ksa dk foospukRed
v/;;u( i`0 71
2-
dqekmauh yksd lkfgR; ,oa dqekmauh
lkfgR;( i`0 83]
3-
mRrjk[k.M ds jpukdkj vkSj mudk lkfgR;
¼Hkkx&2½( i`0 2
4-
dqekmauh ds dfo;ksa dk foospukRed
v/;;u( i`0 93
5-
xqekuh dfo fojfpr dkO;
laxzg&Jh nsohnÙk ik.Ms
6-
bf.M;u ,.VhDosjh] ftYn 38 ¼1909½(
i`0 177
7-
dqekmauh ds dfo;ksa dk foospukRed
v/;;u( i`0 94
8-
ogh( i`0 95
9-
ogh( i`0 96
10-
ogh( i`0 96
11-
ogh( i`0 98
12-
ogh( i`0 99
13-
nqxkZ ¼p.Mh½ ikBlkj&eq[k i`’B
14-
dqekmauh ds dfo;ksa dk foospukRed
v/;;u( i`0 102
15-
Hkkjr dk Hkk’kk losZ{k.k] ftYn 9
Hkkx&4( i`0 111
16-
dqekmauh ds dfo;ksa dk foospukRed
v/;;u( i`0 103
17-
dqekmauh yksd lkfgR; ,oa dqekmauh
lkfgR;( i`0 90
18-
ogh( i`0 90
19-
ogh( i`0 91
20-
fe= fouksn( i`0 6&10
21-
fe= fouksn( i`0 6&10
22-
mRrjk[k.M ds jpukdkj vkSj mudk lkfgR;
¼Hkkx&2½( i`0 9
23-
ogh( i`0 9&10
24-
dqekmauh yksd lkfgR; ,oa dqekmauh
lkfgR;( i`0 96&97
25-
mRrjk[k.M ds jpukdkj vkSj mudk lkfgR;
¼Hkkx&2½] i`0 11
26-
xhrekyk( i`0 25
27-
xk¡/khxhr( i`0 2
28-
mRrjk[k.M ds jpukdkj vkSj mudk lkfgR;
¼Hkkx&2½( i`0 14
29-
gypy&2( i`0 16
30-
dqekš dk yksd lkfgR;( i`0 285
31-
dqekš ds dfo;ksa dk foospukRed
v/;;u( i`0 119
32-
fe= mins”k( i`0 8&9
33-
cfynku [kaMu( i`0 5
34-
ogh( i`0 9
35-
fnYyh dh >yd ¼Hkkx&3½] i`0
21
36-
dqekmauh yksd lkfgR; ,oa dqekmauh
lkfgR;( i`0 100
37-
vaMoky] f} “kCn] xksfoUncYyHk iar
ds “kCnksa dk fganh vuqokn
38-
dqekmauh yksd lkfgR; ,oa dqekmauh
lkfgR;( i`0 101
39-
ogh( i`0 102
40-
ogh( i`0 104
41-
esjh yfV ifV] dqekmauh dfo
“ksjflag fc’V % /kjrh ds tqM+ko dh ekuoh; n`f’V] cVjksgh
42-
dqekmauh yksd lkfgR; ,oa dqekmauh
lkfgR;( i`0 108
43-
ogh] i`0 111
44-
mRrjk[k.M ds jpukdkj vkSj mudk lkfgR;
¼Hkkx&2½] i`0 3
Lkgk;d xzaFk lwph%&
1- /keZ vkSj lekt] MkW0 loZifYy jk/kkd`’.ku] jktiky ,.M
lUt] d”ehjh xsV fnYyhA
2- fgUnh lkfgR; dk bfrgkl] vkpk;Z jkepUnz “kqDy] dey
izdk”ku] nfj;kxat] ubZ fnYyhA
3- Hkk’kk foKku dh Hkwfedk] vkpk;Z nsosUnzukFk “kekZ]
nhfIr “kekZ] jk/kkd`’.k] nfj;kxat] ubZ fnYyhA
4- fgUnh fofo/k vk;ke] laiknd Jh vkuan ikfVy] r{kf”kyk
izdk”ku] nfj;kxat] ubZ fnYyhA
5- iz;kstuewyd fgUnh % fl)kUr vkSj iz;ksx] Jh naxy
>kYVs] ok.kh izdk”ku] ubZ fnYyhA
6- vk/kqfud Hkk’kk foKku] MkW0 HkksykukFk frokjh] fyfi
izdk”ku] d`’.kuxj] ubZ fnYyhA
7- fgUnh Hkk’kk] MkW0 HkksykukFk frokjh] fdrkc egy] ubZ
fnYyhA
8- fgUnh mn~Hko fodkl vkSj :i] MkW0 gjnso ckgjh] fdrkc
egy] bykgkcknA
9- Hkk’kk foKku ,oa Hkk’kk”kkL=] MkW0 dfiynso f}osnh]
fo”ofo|ky; izdk”ku] pkSd okjk.klhA
10- fgUnh Hkk’kk ukxjh fyfi] ds”ko nRr :okyh] xzUFkky;
izdk”ku] loksZn; uxj] vyhx<+A
11- ledkyhu i=dkfjrk ewY;kadu vkSj eqn~ns]
laiknd&jktfd”kksj] ok.kh izdk”ku] ubZ fnYyhA
12-
mRrjk[k.M ds jpukdkj vkSj mudk lkfgR;
¼Hkkx&2½] la0 izks0 nso flag iks[kfj;k ,oa MkW0 txr flag fc’V] vafdr izdk”ku]
gY}kuh] 2006
13-
mRrjkapy Hkk’kk ,oa lkfgR; dk lanHkZ(
MkW0 “ksj flag fc’V] bf.M;u ifCy”klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyh] 2004
14-
dkO;kn”kZ] naMh] pkS[kEck fo|k Hkou]
2005
15-
dqekmauh yksd lkfgR; ,oa dqekmauh
lkfgR;( MkW0 nsoflagiks[kfj;k] Jh vYeksM+k cqd fMiks] 1994
16-
dqekmauh ds dfo;ksa dk foospukREkd
v/;;u] MkW0 ukjk;.k nÙkikyhoky] ekSfyd lkfgR; izdk”ku] ubZfnYyh] 1973
17-
dqekmauh Hkk’kk vkSj mldk lkfgR;]
f=ykspu ikaMs] m0iz0 fganh laLFkku y[kuÅ] 1977
18-
dqekmauh Hkk’kk vkSj lkfgR;( MkW0
ukjk;.k nÙkikyhoky] euh’kk izdk”ku fnYyh] 1987
19-
dqekmauh Hkk’kk lkfgR; ,oa laLd`fr]
nso flag iks[kfj;k] Jh vYeksM+k cqd fMiks] vYeksM+k] 1994
20-
dqekmauh Hkk’kk vkSj lkfgR; dk mn~Hko
,oa fodkl] izks0 “ksj flag fc’V] vafdr izdk”ku] gY}kuh] 2006
21-
xqekuh xzaFkkoyh( dSykl panz yksguh]
izdk”kd izsexzaFk] Hkukj] Vudiqj] uSuhrkyA
22-
tkfBd~ ?kqMj( “ksjnk vui<+]
r{kf”kyk izdk”ku] 1994 bZ0A
23-
/ofu fl)kar] MkW0 “ksj flag fc’V]
us”kuy ifCyf”kaxgkml] ubZfnYyhA
24-
QpSd] “ksjnk vui<+@ckye flag
tukSVh] fdzLVyfizaVlZ ,.M ifCy”klZ fy0 jkuhckx] uSuhrky] 1996 bZ0A
25-
efU[k( MkW0 “ksj flag fc’V] vfopy
izdk”ku] fctukSj] 2004
26-
esfj yfVifV( “ksjnk vui<+]
gqMdk izdk”ku] uSuhrky] 1981 bZ0A
27-
ySafXofLVd losZ vkWQ bafM;k]
Hkkx&1] [kaM&1] th0,0 fxz;lZu] eksrhyky cukjlhnkl] fnYyh] 1968
28-
lkfgR; ,oa laLd`fr % fparu ds u;s
vk;ke( MkW0 “ksj flag fc’V] Jh vYeksM+k cqd fMiks] vYeksM+kA
29-
fganh miU;kl ,d vUr;kZ=k( jkenj”k
feJ] jktdey izdk”ku] ubZfnYyh] 1968A
if=dk,¡
¼vkWuykbu] vkWQykbu½
1-
jpukdkj bZ0 if=dkA
2-
Lekhakmanch.Co
3-
Pustak.Org
4-
Premchand Sahitya
Sansthan.blogspot.com
6-
vfHkO;fDr&vuqHkwfr] izdk”kd
izoh.k lDlsukA
7-
Hkkjr n”kZu] vkWuykbu fganh
lkfgfR;d if=dkA
8-
fganh le;] egkRek xk¡/kh
varjk’Vªh; fganh fo”ofo|ky; dk vfHkdzeA
9-
“kks/k _rq] ¼vkWuykbu½] ¼laiknd½
lquhy tk/ko ¼egkjk’Vª½A
10-
“kCn czge] ¼vkWuykbu½] ¼laiknd½]
MkW0 iq’kisUnz nqcs] ¼bankSj½A
11-
dsnkj ekul&mRrjk[k.M fganh
vdkneh] nsgjknwuA
12-
uwruokX/kkjk&¼laiknd½] vf”ouh
dqekj “kqDy] ck¡nkA
